«Zafarnoma»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com
«Zafarnoma» «ZAFARNOMA», Fathnomayi Temuriy, Tarixi Jahonguşoyi Temuriy — Amir Temur davlati tarixiga bağişlab yozilgan asar. Şarafiddin Ali Yazdiy tomonidan Ibrohim Sulton farmoniga köra, 1419— 25 y.larda Şerozda fors tilida yozilgan. «3.» aslida «Fathnoma» yoki «Fathnomayi Temuriy» yoki «Tarixi Jahonguşoyi Temuriy» deb nomlangan bölsada, Nizomiddin Şomiynint «Zafarnoma»siga mazmunan yaqinligi tufayli keyinçalik «3.» nomi b-n şuhrat topgan. Asar 2 qismga: Temurdan oldingi davr tarixidan umumiy tarzda sözlovçi «Muqaddima» va Temur davri tarixini yorituvçi asosiy qism «Zafarnoma»ga bölinadi.
Muallifning ta'kidlaşiça, Ibrohim Sulton öz bobosi Amir Temur haqida maxsus kitob yozilişini niyat qilgan va 1419—20 y.larda öz vaqtida kotiblar, baxşi, munşiylar tomonidan Temur haqida ham turkiy, ham forsiy tillarda yozib qoldirilgan mavjud ma'lumotlarni yiğib keltiriş haqida farmon çiqargan. Bu iş amalga oşgaç, mazkur ma'lumot — hujjatlarni örganişga kirişilgan. «Z.»ning söz boşida qayd etilişiça, Amir Temur haqidagi turkiy va forsiy tillarda bayon qilingan hikoyalarning hamma şe'riy va nasriy nusxalari töplangaç, ma'lumotlar b-n tanişiş uçun uçta guruh tuzilgan. Turkiy va forsiy tillarning bilimdonlari ikki guruhni, voqealarni öz közi b-n körgan şohidlar esa bir guruhni taşkil qilgan. Dastlab Temur haqidagi har bir hikoya öqilgan, agar uning mazmuni voqealarni öz közi b-n körgan şohidning talqiniga töğri kelmay qolsa, Ibrohim Sulton haqiqatni tiklaş uçun turli şaharlarga çoparlar yuborib, mazkur voqeani Temurning yana boşqa zamondoşlaridan surişTirgan yoki qöşimça ma'lumotlar töplagan. Şu qöşimça hikoyatlarni ham tinglagaç, Ibrohim Sulton aytib turgan va kotiblar yozib borgan. Şu tarzda asarning dastlabki xomaki nusxasi tayyorlangan. Şarafiddin Ali Yazdiy ana şu xomaki nusxa asosida «3.» asarini yozgan. Ibrohim Sultonning qat'iy buyruğiga binoan kitob-ni yoziş vaqtida sanalar, joy nomlari, ular orasida masofa ölçovlari haqidagi barça ma'lumotlar juda sinçiklab tekşirilgan. Şarafiddin Ali Yazdiydan esa asarni jonli til b-n tuşunarli qilib yoziş talab etilgan va şuningdek, u xujjatlarga qatiy rioya qilişi, Ibrohim Sultonning bevosita şaxsiy nazorati ostida tuzilgan dastlabki xomaki yozuvdan aslo çetga çiqmasligi hamda heç narsani böyab körsatmasligi şart qilib qöyilgan. Asar tiluslub jihatdan fors tilining öşa 15a. adabiy uslubini mukammal bilgan savodxon uçun möljallangan. Asarning muqaddima qismini Şarafiddin Ali Yazdiyning özi «Tarixi Jahongir» deb nomlagan, lekin «Muqaddima» deb maşhur bölib, «3.» ning ajralmas qismi hisoblangan. Şu b-n birga, hajmi katta bölganligi tufayli bölsa kerak, qölyozma nusxalarda alohida mustaqil asar sifatida ham tarqalgan. U söz boşi, ikki fasl va xotimadan iborat. «Muqaddima»dan közda tutilgan maqsad Temur şajarasini bayon etiş va uning özidan oldin ötgan hukmdorlardan davlat arbobi va laşkarboşi sifatidagi ustunligini isbotlab berişdan iboratdir.
«3.» asarining asosiy qismi esa, muallifning dastlabki rejasiga köra, uçta maqoladan iborat bölmoği lozim edi. Birinçi maqola Temurga, ikkinçisi uning öğli Şoxruxga va uçinçisi Şohruxning öğli Ibrohim Sultonga bağişlanişi közda tutilgan edi. Biroq «Z.»ning hoz. fanda ma'lum bölgan qölyozma nusxalarida keyingi ikki maqola yöq, ular yoki yozilmagan, yoki bizgaça yetib kelmagan.
15— 16a.larda «3.» qahramonlik qissasi janrida ikki marta şe'riy yöl b-n: özbek tilida şoir Lutfiy va fors tilida Hotifiy tomonidan kuylangan. 16a. boşlarida şayboniylardan Köçkunçixonning topşiriğiga muvofiq, Muhammad Ali ibn Darveş Ali Buxoriy tomonidan «3.» özbek tiliga tarjima qilingan. Bu tarjima 1997 y. Toşkentda izoxdar va körsatkiçlar ilova qilingan holda çop etilgan. Adabiyotlarda Hofiz Muhammad ibn Axmad alAjamiy tomonidan asarning turk tiliga tarjima qilinganligi haqida ma'lumot bor. Bulardan taşqari «3.» 1822—23 y.larda Xivada Xudoyberdi ibn Qöşmuhammad Söfi alXivaqiy tomonidan özbek tiliga qisqartirib tarjima qilinganligi ham ma'lum. 18a. dan boşlab «Z.»ning ayrim qismlari fransuz (Krua, 1713), ingliz (J. Darbi, 1723), ayrim voqealar rus tiliga ham tarjima qilingan. Asarning forsça matni esa 1887—88 y.larda Kalkutta, 1958 y. Tehronda çop etilgan, biroq bu naşrlarda asarning «Muqaddima» kismi hamda zaruriy körsatkiçlar berilmagan. 1972 y. Toşkentda asarning har ikki qismini qamragan Özbekiston FA Şarqşunoslik intida saqlanayotgan 4472raqamli qölyozmaning faksimil naşri amalga oşirildi. Bunda tarixiy manbalar ilmiy naşr uçun zaruriy bölgan boş söz va turli körsatkiçlar b-n birga asar matnining har xil nusxalar va naşrlar orasidagi farqlari ham qayd etildi. Şörolar davlatida Amir Temur şaxsiga nisbatan öta salbiy xulosa örnaşganligi sababli matbuotda temuriylar davri yozma merosini örganiş işi qattiq ta'qib qilindi, ba'zi asarlar b-n birga «3.» ham qoralandi.
Özbekiston mustaqil davlat bölişi şarofati b-n temuriylar tarixini haqqoniy yoritiş uçun keng imkoniyatlar paydo böldi.
Ad.: Şarafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma [fotofaksimil naşr], T., 1973; Şarafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360—1370 [tarjimon: O. Böriyev], T., 1994; Şarafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, [tarjimon: Muhammad Ali ibn Darveş Ali alBuxoriy, 16a.], T., 1997.
Asomiddin Örinboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЗАФАРНОМА», Фатҳномайи Темурий, Тарихи Жаҳонгушойи Темурий — Амир Темур давлати тарихига бағишлаб ёзилган асар. Шарафиддин Али Яздий томонидан Иброҳим Султон фармонига кўра, 1419— 25 й.ларда Шерозда форс тилида ёзилган. «3.» аслида «Фатҳнома» ёки «Фатҳномайи Темурий» ёки «Тарихи Жаҳонгушойи Темурий» деб номланган бўлсада, Низомиддин Шомийнинт «Зафарнома»сига мазмунан яқинлиги туфайли кейинчалик «3.» номи б-н шуҳрат топган. Асар 2 қисмга: Темурдан олдинги давр тарихидан умумий тарзда сўзловчи «Муқаддима» ва Темур даври тарихини ёритувчи асосий қисм «Зафарнома»га бўлинади.
Муаллифнинг таъкидлашича, Иброҳим Султон ўз бобоси Амир Темур ҳақида махсус китоб ёзилишини ният қилган ва 1419—20 й.ларда ўз вақтида котиблар, бахши, муншийлар томонидан Темур ҳақида ҳам туркий, ҳам форсий тилларда ёзиб қолдирилган мавжуд маълумотларни йиғиб келтириш ҳақида фармон чиқарган. Бу иш амалга ошгач, мазкур маълумот — ҳужжатларни ўрганишга киришилган. «З.»нинг сўз бошида қайд этилишича, Амир Темур ҳақидаги туркий ва форсий тилларда баён қилинган ҳикояларнинг ҳамма шеърий ва насрий нусхалари тўплангач, маълумотлар б-н танишиш учун учта гуруҳ тузилган. Туркий ва форсий тилларнинг билимдонлари икки гуруҳни, воқеаларни ўз кўзи б-н кўрган шоҳидлар эса бир гуруҳни ташкил қилган. Дастлаб Темур ҳақидаги ҳар бир ҳикоя ўқилган, агар унинг мазмуни воқеаларни ўз кўзи б-н кўрган шоҳиднинг талқинига тўғри келмай қолса, Иброҳим Султон ҳақиқатни тиклаш учун турли шаҳарларга чопарлар юбориб, мазкур воқеани Темурнинг яна бошқа замондошларидан суришТирган ёки қўшимча маълумотлар тўплаган. Шу қўшимча ҳикоятларни ҳам тинглагач, Иброҳим Султон айтиб турган ва котиблар ёзиб борган. Шу тарзда асарнинг дастлабки хомаки нусхаси тайёрланган. Шарафиддин Али Яздий ана шу хомаки нусха асосида «3.» асарини ёзган. Иброҳим Султоннинг қатъий буйруғига биноан китоб-ни ёзиш вақтида саналар, жой номлари, улар орасида масофа ўлчовлари ҳақидаги барча маълумотлар жуда синчиклаб текширилган. Шарафиддин Али Яздийдан эса асарни жонли тил б-н тушунарли қилиб ёзиш талаб этилган ва шунингдек, у хужжатларга қатьий риоя қилиши, Иброҳим Султоннинг бевосита шахсий назорати остида тузилган дастлабки хомаки ёзувдан асло четга чиқмаслиги ҳамда ҳеч нарсани бўяб кўрсатмаслиги шарт қилиб қўйилган. Асар тилуслуб жиҳатдан форс тилининг ўша 15а. адабий услубини мукаммал билган саводхон учун мўлжалланган. Асарнинг муқаддима қисмини Шарафиддин Али Яздийнинг ўзи «Тарихи Жаҳонгир» деб номлаган, лекин «Муқаддима» деб машҳур бўлиб, «3.» нинг ажралмас қисми ҳисобланган. Шу б-н бирга, ҳажми катта бўлганлиги туфайли бўлса керак, қўлёзма нусхаларда алоҳида мустақил асар сифатида ҳам тарқалган. У сўз боши, икки фасл ва хотимадан иборат. «Муқаддима»дан кўзда тутилган мақсад Темур шажарасини баён этиш ва унинг ўзидан олдин ўтган ҳукмдорлардан давлат арбоби ва лашкарбоши сифатидаги устунлигини исботлаб беришдан иборатдир.
«3.» асарининг асосий қисми эса, муаллифнинг дастлабки режасига кўра, учта мақоладан иборат бўлмоғи лозим эди. Биринчи мақола Темурга, иккинчиси унинг ўғли Шохрухга ва учинчиси Шоҳрухнинг ўғли Иброҳим Султонга бағишланиши кўзда тутилган эди. Бироқ «З.»нинг ҳоз. фанда маълум бўлган қўлёзма нусхаларида кейинги икки мақола йўқ, улар ёки ёзилмаган, ёки бизгача етиб келмаган.
15— 16а.ларда «3.» қаҳрамонлик қиссаси жанрида икки марта шеърий йўл б-н: ўзбек тилида шоир Лутфий ва форс тилида Ҳотифий томонидан куйланган. 16а. бошларида шайбонийлардан Кўчкунчихоннинг топшириғига мувофиқ, Муҳаммад Али ибн Дарвеш Али Бухорий томонидан «3.» ўзбек тилига таржима қилинган. Бу таржима 1997 й. Тошкентда изохдар ва кўрсаткичлар илова қилинган ҳолда чоп этилган. Адабиётларда Ҳофиз Муҳаммад ибн Ахмад алАжамий томонидан асарнинг турк тилига таржима қилинганлиги ҳақида маълумот бор. Булардан ташқари «3.» 1822—23 й.ларда Хивада Худойберди ибн Қўшмуҳаммад Сўфи алХивақий томонидан ўзбек тилига қисқартириб таржима қилинганлиги ҳам маълум. 18а. дан бошлаб «З.»нинг айрим қисмлари француз (Круа, 1713), инглиз (Ж. Дарби, 1723), айрим воқеалар рус тилига ҳам таржима қилинган. Асарнинг форсча матни эса 1887—88 й.ларда Калькутта, 1958 й. Теҳронда чоп этилган, бироқ бу нашрларда асарнинг «Муқаддима» кисми ҳамда зарурий кўрсаткичлар берилмаган. 1972 й. Тошкентда асарнинг ҳар икки қисмини қамраган Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида сақланаётган 4472рақамли қўлёзманинг факсимил нашри амалга оширилди. Бунда тарихий манбалар илмий нашр учун зарурий бўлган бош сўз ва турли кўрсаткичлар б-н бирга асар матнининг ҳар хил нусхалар ва нашрлар орасидаги фарқлари ҳам қайд этилди. Шўролар давлатида Амир Темур шахсига нисбатан ўта салбий хулоса ўрнашганлиги сабабли матбуотда темурийлар даври ёзма меросини ўрганиш иши қаттиқ таъқиб қилинди, баъзи асарлар б-н бирга «3.» ҳам қораланди.
Ўзбекистон мустақил давлат бўлиши шарофати б-н темурийлар тарихини ҳаққоний ёритиш учун кенг имкониятлар пайдо бўлди.
Ад.: Шарафиддин Али Яздий, Зафарнома [фотофаксимил нашр], Т., 1973; Шарафиддин Али Яздий, Зафарнома, Мовароуннаҳр воқеалари, 1360—1370 [таржимон: О. Бўриев], Т., 1994; Шарафиддин Али Яздий, Зафарнома, [таржимон: Муҳаммад Али ибн Дарвеш Али алБухорий, 16а.], Т., 1997.
Асомиддин Ўринбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.