Zahar bezlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75-b. — ziyouz.com
Zahar bezlari — hayvonlarda zahar işlab çiqaruvçi maxsus bezlar. 3. b. köpinça jarohat yetkazuvçi organ b-n boğlangan. Kiprikli çuvalçanglar 3. b. köp hujayrali (Acoela, Polycladida), noksimon. Nemertinlarda zaharli moddani xartumning orqa qismidagi epiteliy töqima bezi ajratadi. Z.b. himoya vazifasini bajaradi. Şilliq qurtlar (Jenebra, Conus) 3. b. tişlarida bölib, ingiçka nay orqali taşqariga oçiladi. Sakkizoyoqning oxirgi juft sölak bezlari zaharli modda ajratadi. Böğimoyoqlilarda 3. b. köp hujayrali, juft böladi. Bezlarning teşigi çayonlarda dum qismining nayzasiga, örgimçaklarda xelitserasiga, laboyoqlilarda oyoq jağlariga, haşarotlarda dumidagi ösimtalariga oçiladi.
Umurtqali hayvonlardan yumaloqoğizlilar, baliqlar, suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar va kloakalilarda 3. b. böladi. 3. b. dengiz ilonbaliğining terisida, murenlarning tanglayida, çayonbaliq va dengiz kaltakesaklarining suzgiçlarida joylaşgan. Salamandr, triton, kaltakesakda 3. b. terisining turli qismlarida, qurbaqa va köl baqalarida esa tananing yonboş, böyin va orqa qismida joylaşgan. Ular bezovta bölganida teri ustiga suyuq zahar ajratadi. Zahartişli ilon va kaltakesaklarning 3. 6. sölak bezlari asosida böladi. Hayvon çiqqanida zahar tişlar yordamida ölja tanasiga yuboriladi. Zaharli ilonlarning zahar tişlari oğiz oçilganda oğizning oldingi qismiga qaratiladi. Kloakali sut emizuvçilar (ördakburun, yexidnalar) erkaklarining 3. b. orqa oyoklariga joylaşgan. Umurtqali hayvonlarda 3. b. evolyutsion taraqqiyotning birinçi davrlarida vujudga kelib, dastlab suvda va quruqlikda yaşovçilar hamda baliqlarda mavjud bölgan.
Norqözi Ergaşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАҲАР БЕЗЛАРИ — ҳайвонларда заҳар ишлаб чиқарувчи махсус безлар. 3. б. кўпинча жароҳат етказувчи орган б-н боғланган. Киприкли чувалчанглар 3. б. кўп ҳужайрали (Acoela, Polycladida), ноксимон. Немертинларда заҳарли моддани хартумнинг орқа қисмидаги эпителий тўқима бези ажратади. З.б. ҳимоя вазифасини бажаради. Шиллиқ қуртлар (Jenebra, Conus) 3. б. тишларида бўлиб, ингичка най орқали ташқарига очилади. Саккизоёқнинг охирги жуфт сўлак безлари заҳарли модда ажратади. Бўғимоёқлиларда 3. б. кўп ҳужайрали, жуфт бўлади. Безларнинг тешиги чаёнларда дум қисмининг найзасига, ўргимчакларда хелицерасига, лабоёқлиларда оёқ жағларига, ҳашаротларда думидаги ўсимталарига очилади.
Умуртқали ҳайвонлардан юмалоқоғизлилар, балиқлар, сувда ва қуруқликда яшовчилар, судралиб юрувчилар ва клоакалиларда 3. б. бўлади. 3. б. денгиз илонбалиғининг терисида, муренларнинг танглайида, чаёнбалиқ ва денгиз калтакесакларининг сузгичларида жойлашган. Саламандр, тритон, калтакесакда 3. б. терисининг турли қисмларида, қурбақа ва кўл бақаларида эса тананинг ёнбош, бўйин ва орқа қисмида жойлашган. Улар безовта бўлганида тери устига суюқ заҳар ажратади. Заҳартишли илон ва калтакесакларнинг 3. 6. сўлак безлари асосида бўлади. Ҳайвон чиққанида заҳар тишлар ёрдамида ўлжа танасига юборилади. Заҳарли илонларнинг заҳар тишлари оғиз очилганда оғизнинг олдинги қисмига қаратилади. Клоакали сут эмизувчилар (ўрдакбурун, ехидналар) эркакларининг 3. б. орқа оёкларига жойлашган. Умуртқали ҳайвонларда 3. б. эволюцион тараққиётнинг биринчи даврларида вужудга келиб, дастлаб сувда ва қуруқликда яшовчилар ҳамда балиқларда мавжуд бўлган.
Норқўзи Эргашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.