Zaharli ösimliklar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78–79-b. — ziyouz.com
Zaharli ösimliklar - tarkibida zaharli moddalar bor ösimliklar. 3. ö. 2 guruhga bölinadi: 1) haqiqiy 3. ö. — zaharlilik turning xususiy belgisi hisoblanadi; 2) şartli 3. ö. — turdagi ayrim ösimlik zaharli böladi (mas, ziğir va oq jöxori ayrim hollarda sianid kislota çiqaradi). Haqiqiy 3. ö.ning 10 ming turi bor. Asosan, subtropik va tropik mamlakatlarda ösadi, mas, zaqqum. Ösimliklarningzaharliligi ulardagi turli organik birikmalar — alkaloidlar, glikozidlar, glikoalkaloidlar, efir moylari, kislotalar, laktonlar, toksalbuminlar, smolali organik moddalarning miqdoriga boğliq. Bu moddalar ösimliklarning turli organida töplanadi (mas, parpi va morolquloqning, asosan, ildiz poyasida, angişvonagulning bargida va h. k.). 3. ö. barça jonivorlarga bir xilda ta'sir etmaydi. Mas, odam uçun zaxarli belladonna va bangidevona quyon va quşlarga mutlaqo zararsiz, piretrumning ba'zi turlari haşarotlarga zararli bölsa, isiqqonli hayvonlar uçun zararsiz; dengiz piyozi kemiruvçilarga zaharli, boşqa hayvonlar uçun zararsiz va h. k. Zaxarli moddalar ösimlikning turli ösiş davrlarida töplanadi. Ösimlikning zaharliligi ular kökarib turganida qurigandagisiga qaraganda köproq böladi, ba'zilarida esa kurigandan keyin zaharliligi butunlay yöqoladi. Maye, uçma, ayiqtovon va b. Köpçilik 3. ö.ning dorivorlik xususiyatlari ham bor (isparak, qizğaldoq, köknori, aççiqmiya va b.). Bulardan olinadigan preparatlar har xil kasalliklarni davolaşda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАҲАРЛИ ЎСИМЛИКЛАР - таркибида заҳарли моддалар бор ўсимликлар. 3. ў. 2 гуруҳга бўлинади: 1) ҳақиқий 3. ў. — заҳарлилик турнинг хусусий белгиси ҳисобланади; 2) шартли 3. ў. — турдаги айрим ўсимлик заҳарли бўлади (мас, зиғир ва оқ жўхори айрим ҳолларда цианид кислота чиқаради). Ҳақиқий 3. ў.нинг 10 минг тури бор. Асосан, субтропик ва тропик мамлакатларда ўсади, мас, заққум. Ўсимликларнингзаҳарлилиги улардаги турли органик бирикмалар — алкалоидлар, гликозидлар, гликоалкалоидлар, эфир мойлари, кислоталар, лактонлар, токсальбуминлар, смолали органик моддаларнинг миқдорига боғлиқ. Бу моддалар ўсимликларнинг турли органида тўпланади (мас, парпи ва моролқулоқнинг, асосан, илдиз поясида, ангишвонагулнинг баргида ва ҳ. к.). 3. ў. барча жониворларга бир хилда таъсир этмайди. Мас, одам учун захарли белладонна ва бангидевона қуён ва қушларга мутлақо зарарсиз, пиретрумнинг баъзи турлари ҳашаротларга зарарли бўлса, исиққонли ҳайвонлар учун зарарсиз; денгиз пиёзи кемирувчиларга заҳарли, бошқа ҳайвонлар учун зарарсиз ва ҳ. к. Захарли моддалар ўсимликнинг турли ўсиш даврларида тўпланади. Ўсимликнинг заҳарлилиги улар кўкариб турганида қуригандагисига қараганда кўпроқ бўлади, баъзиларида эса куригандан кейин заҳарлилиги бутунлай йўқолади. Мае, учма, айиқтовон ва б. Кўпчилик 3. ў.нинг дориворлик хусусиятлари ҳам бор (испарак, қизғалдоқ, кўкнори, аччиқмия ва б.). Булардан олинадиган препаратлар ҳар хил касалликларни даволашда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.