Zamaxşariy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–14-b. — ziyouz.com
Zamaxşariy (nisbasi; töliq ismşarifi Abulqosim Mahmud ibn Umar ibn Axmad) (1075.18.3, Xorazm, Zamaxşar qişloği — 1144, hoz. Köhna Urganç) — tilşunos, adib, tafsir va hadis olimi. Oilasi islomning mutazila ta'limotiga e'tiqod qöygan bölib, 3. dunyoqaraşi dindor, taqvodor otasining ta'sirida şakllangan, dastlabki bilimini ham öz otasidan olgan. 3. ilmfanning turli sohalari, ayniqsa, arab tili va adabiyotini, diniy ilmlarni, şuningdek, öşa davrda ilm axli orasida qadrlangan xattotlik san'atini ham mukammal egallaydi. Ustozi — til, luğat va adabiyot sohasida maşhur olim Abu Mudar Isfaxoniy (1113 y. Marvda vafot etgan) dan ilm örganadi. Talabalik yoşiga yetgaç, bilimini yanada oşiriş, har tomonlama kamol toptiriş maqsadida Buxoroga yöl oladi. Bu yerda u şayx ulislom Abumansur Nasr Horisiy, Abusa'd Şaqqoniy va Abulxattob ibn Abulbatr kabi olimlardan saboq oladi. Buxoroda öqişni tugatgaç, bir neça yil Xorazmşohlar xizmatida bölib, kotiblik b-n şuğullanadi, hukmdorlarga yaqinlaşişga urinadi. Biroq qobiliyati, ilmi, fazilatiga yaraşa biror mansab va munosib e'tibor körmagaç, özga yurtlarga safar qiladi. Marv, Nişopur, Isfahon, Damaşq, Bağdod va Hijozda, 2 marta Makkada böladi. Bu yerda ilmiy işlarini davom ettirib, arab tili grammatikasi va luğatini hamda mahalliy qabilalarning lahjalari, maqollari va urfodatlarini çuqur örganadi, mintaqa geografiyasiga oid xilmaxil ma'lumotlarni töplaydi. 3. köp asarlarini Makkada yozadi. Şu boisdan u Jorulloh («Allohning qöşnisi») degan şarafli laqabga muyassar bölgan. 3. arab grammatikasi, luğatşunoslik, adabiyot, aruz ilmi, geografiya, tafsir, hadis va fiqhga oid 50 dan ortiq asarlar yaratgan. Ularning aksariyati bizgaça yetib kelgan. Z.ning «AlMufassal» («Grammatika böyiça mufassal kitob», 1121) asari arab tili nahvu sarfini örganişda yirik qöllanma sifatida azaldan Şarqda ham, Ğarbda ham şuhrat topgan. Şom (Suriya) hokimi Muzaffariddin Muso kimdakim Z.ning uşbu asarini yod olsa, unga 5 ming kumuş tanga va sarupo sovğa qilişni va'da bergan. Bir qança kişilar asarni yod olib, mukofotga sazovor bölişgan. «AlMufassal»ning ixçamlaştirilib, muxtasar holatga keltirilgan nusxasi «AlUnmuzaj» («Namuna») nomi b-n ataladi. Grammatikaga oid asarlaridan «Şarh abyat kitob Sibavayh» («Sibavayh kitobining şarhi») — arab tilşunosi Sibavayh (796 y. vafot etgan) ning kitobiga yozilgan mukammal şarxdir. Z.ning Otsiz Xorazmşohga bağişlab yozilgan «Muqaddimat uladab» («Adab ilmiga muqaddima», 1137) asaridagi arabça sözlar ostida forsiy va turkiy tarjimalarning berilişi özbek tarixiy leksikologiyasi uçun qimmatlidir. Asar 5 katta qismga bölingan bölib — otlar, fe'llar, boğlovçilar, ot özgarişlari va fe'l özgarişlari haqida bahs yuritadi. Uşbu asarda 3. öşa davr arab tilining iste'molda bölgan barça sözlari, iboralarini qamraşga intilgan, ularning etimologiyasiga katta e'tibor bergan. Asar arabçadan fors, çiğatoy, möğul va turk tillariga, birinçi marta 1706 y. Xöja Ishoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga tarjima qilingan. 3. asarlarida uslubşunoslik va şe'rşunoslik haqida ham fikr yuritilgan; badiiy tasvir vositalariga qisqa, aniq va nozik izohlar berilgan. Maye, kinoya b-n ta'riz san'atlari orasidagi farq körsatib berilgan. 3500 ga yaqin arab maqollarini töplab, ularni izoxlagan («AlMustaqso filamsol» — «Kamolga yetgan makrllar»). «Kitob aljibol valamkina valmiyoh» («Toğlar, joylar va suvlar haqida kitob») asarida geografik joylar, toğlar va dengizlarga doyr qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. Z.ning bu asari Ğarb olimlari örtasida xam maşhur bölgan, 1856 y. gollandiyalik arabşunos olim Salverda de Grave tomonidan mukammal tadqiq qilingan holda naşr etilgan. «Asos albaloğat» («Notiqlik asoslari») asari luğatşunoslikka bağişlangan. Unda arab tilining fasohati, mukammalligi haqida söz boradi. Fikrni çiroyli ibora va sözlar b-n ifodalaş, söz boyligidan ustalik b-n foydalaniş uçun kişi fasohat, baloğat ilmlaridan yaxşi xabardor bölişi kerak. Buning uçun sözni töğri, öz örnida işlatiş, qoidaga muvofiq sözlaş va yoziş ham kerak bölgan. Bu asarda adabiyotning asosiy qismlari, frazeologik söz birikmalari, ularning amalda tadbiq etiş yöllari çuqur tahlil etilgan. «Alfoiqfi ğarib alhadis» («Ğarib hadislar haqida qimmatli kitob») asari hadisda uçraydigan, ma'nosini anglaş qiyin bölgan iboralar, sözlar haqida. «Atvoq uzzahab filmavo'iz valxutab» («Xutbalar va va'zlar bayonida oltin şodalar») — nasihatomuz maqolalar töplamidan iborat. «Rabiy' ulabror va nusus ulaxyar» («Ezgular bahori va yaxşilar bayoni») asarida adabiyot, tarix va b. fanlarga oid hikoyalar, latifalar, suhbatlarning eng saralari jamlangan. Z.ning aruz vazni haqida bahs yurituvçi «AlQustos filaruz» («Aruzda ölçov») asari muhim manbalardan hisoblanadi. «Maqomat» («Maqomlar») — 50 maqomdan iborat bölib, qofiyali nasr — saj' uslubining nozik namunalarini özida mujassam etgan muhim asardir. 3. hikmatli sözlardan iborat «Navobiğ ulkalim» («Nozik iboralar»); didaktik ruxdagi «Annasouh ussiğor val bavoliğ ulkibor» («Kiçiklarga nasihatlar va uluğlar yetukligi») hamda lirik va falsafiy şe'rlar, qasida, faxriya, nazmiy maktublarni öz içiga olgan «Devon uzZamaxşariy» kabi asarlar ham yaratgan. «AlKaşşof an haqoiq ittanziyl va uyun ilaqoviyl fi vujuh itta'viyl» («Qur'on haqiqatlari va uni şarxlaş orqali sözlar közlarini oçiş», 1132—34) asari Qur'on tafsiriga bağişlangan. Dunyoning turli qölyozma xazinalarida «AlKaşşof»ning 100 ga yaqin qölyozmalari va asarning öziga bitilgan 20 dan ortiq şarh va hoşiyalar mavjud. Qohiradagi maşhur AlAzhar dorilfununining talabalari ham boşqa tafsirlar b-n bir qatorda Z.ning uşbu asari asosida Qur'on örganadilar. Asarlarining qölyozmalari Germaniya, Misr, Turkiya, Eron, Fransiya va Rossiyada saqlanadi. 3. asarlari nemis, fransuz va b. tillarda naşr etilgan. Zamondoşlari Abusamad Muhammad Sam'oniy, Yoqut Hamaviy, Jamoliddin Qiftiy 3. ijodiga yuksak baho berganlar.
3. ijodining ayrim tomonlarini şarq (A. 3. Validiy, Muhammad Kozimbek), özbek (A. Rustamov, U. Tursunov, U. Uvatov, 3. Islomov, M. Hakimjonov va b.), rus (Kraçkovskiy, Borovkov va b.), ğarb (Brokkelman, Zayonçkovskiy va b.) olimlari tadqiq etganlar. Toşkent köçalaridan biriga, maktab, jome masjidiga 3. nomi berilgan.
Ad.: Rustamov A., Mahmud Zamaxşariy, T., 1971; Uvatov U., Nozik iboralar, T., 1992; Uvatov U., Mahmud azZamaxşariy, T., 1995; Ma'naviyat yulduzlari, T., 2001.
Alibek Rustamov, Ubaydullo Uvatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАМАХШАРИЙ (нисбаси; тўлиқ исмшарифи Абулқосим Маҳмуд ибн Умар ибн Ахмад) (1075.18.3, Хоразм, Замахшар қишлоғи — 1144, ҳоз. Кўҳна Урганч) — тилшунос, адиб, тафсир ва ҳадис олими. Оиласи исломнинг муьтазила таълимотига эътиқод қўйган бўлиб, 3. дунёқараши диндор, тақводор отасининг таъсирида шаклланган, дастлабки билимини ҳам ўз отасидан олган. 3. илмфаннинг турли соҳалари, айниқса, араб тили ва адабиётини, диний илмларни, шунингдек, ўша даврда илм ахли орасида қадрланган хаттотлик санъатини ҳам мукаммал эгаллайди. Устози — тил, луғат ва адабиёт соҳасида машҳур олим Абу Мудар Исфахоний (1113 й. Марвда вафот этган) дан илм ўрганади. Талабалик ёшига етгач, билимини янада ошириш, ҳар томонлама камол топтириш мақсадида Бухорога йўл олади. Бу ерда у шайх улислом Абумансур Наср Ҳорисий, Абусаъд Шаққоний ва Абулхаттоб ибн Абулбатр каби олимлардан сабоқ олади. Бухорода ўқишни тугатгач, бир неча йил Хоразмшоҳлар хизматида бўлиб, котиблик б-н шуғулланади, ҳукмдорларга яқинлашишга уринади. Бироқ қобилияти, илми, фазилатига яраша бирор мансаб ва муносиб эътибор кўрмагач, ўзга юртларга сафар қилади. Марв, Нишопур, Исфаҳон, Дамашқ, Бағдод ва Ҳижозда, 2 марта Маккада бўлади. Бу ерда илмий ишларини давом эттириб, араб тили грамматикаси ва луғатини ҳамда маҳаллий қабилаларнинг лаҳжалари, мақоллари ва урфодатларини чуқур ўрганади, минтақа географиясига оид хилмахил маълумотларни тўплайди. 3. кўп асарларини Маккада ёзади. Шу боисдан у Жоруллоҳ («Аллоҳнинг қўшниси») деган шарафли лақабга муяссар бўлган. 3. араб грамматикаси, луғатшунослик, адабиёт, аруз илми, география, тафсир, ҳадис ва фиқҳга оид 50 дан ортиқ асарлар яратган. Уларнинг аксарияти бизгача етиб келган. З.нинг «АлМуфассал» («Грамматика бўйича муфассал китоб», 1121) асари араб тили наҳву сарфини ўрганишда йирик қўлланма сифатида азалдан Шарқда ҳам, Ғарбда ҳам шуҳрат топган. Шом (Сурия) ҳокими Музаффариддин Мусо кимдаким З.нинг ушбу асарини ёд олса, унга 5 минг кумуш танга ва сарупо совға қилишни ваъда берган. Бир қанча кишилар асарни ёд олиб, мукофотга сазовор бўлишган. «АлМуфассал»нинг ихчамлаштирилиб, мухтасар ҳолатга келтирилган нусхаси «АлУнмузаж» («Намуна») номи б-н аталади. Грамматикага оид асарларидан «Шарҳ абйат китоб Сибавайҳ» («Сибавайҳ китобининг шарҳи») — араб тилшуноси Сибавайҳ (796 й. вафот этган) нинг китобига ёзилган мукаммал шархдир. З.нинг Отсиз Хоразмшоҳга бағишлаб ёзилган «Муқаддимат уладаб» («Адаб илмига муқаддима», 1137) асаридаги арабча сўзлар остида форсий ва туркий таржималарнинг берилиши ўзбек тарихий лексикологияси учун қимматлидир. Асар 5 катта қисмга бўлинган бўлиб — отлар, феъллар, боғловчилар, от ўзгаришлари ва феъл ўзгаришлари ҳақида баҳс юритади. Ушбу асарда 3. ўша давр араб тилининг истеъмолда бўлган барча сўзлари, ибораларини қамрашга интилган, уларнинг этимологиясига катта эътибор берган. Асар арабчадан форс, чиғатой, мўғул ва турк тилларига, биринчи марта 1706 й. Хўжа Исҳоқ афанди томонидан усмонли турк тилига таржима қилинган. 3. асарларида услубшунослик ва шеършунослик ҳақида ҳам фикр юритилган; бадиий тасвир воситаларига қисқа, аниқ ва нозик изоҳлар берилган. Мае, киноя б-н таъриз санъатлари орасидаги фарқ кўрсатиб берилган. 3500 га яқин араб мақолларини тўплаб, уларни изохлаган («АлМустақсо филамсол» — «Камолга етган макрллар»). «Китоб алжибол валамкина валмийоҳ» («Тоғлар, жойлар ва сувлар ҳақида китоб») асарида географик жойлар, тоғлар ва денгизларга дойр қимматли маълумотлар келтирилган. З.нинг бу асари Ғарб олимлари ўртасида хам машҳур бўлган, 1856 й. голландиялик арабшунос олим Сальверда де Граве томонидан мукаммал тадқиқ қилинган ҳолда нашр этилган. «Асос албалоғат» («Нотиқлик асослари») асари луғатшуносликка бағишланган. Унда араб тилининг фасоҳати, мукаммаллиги ҳақида сўз боради. Фикрни чиройли ибора ва сўзлар б-н ифодалаш, сўз бойлигидан усталик б-н фойдаланиш учун киши фасоҳат, балоғат илмларидан яхши хабардор бўлиши керак. Бунинг учун сўзни тўғри, ўз ўрнида ишлатиш, қоидага мувофиқ сўзлаш ва ёзиш ҳам керак бўлган. Бу асарда адабиётнинг асосий қисмлари, фразеологик сўз бирикмалари, уларнинг амалда тадбиқ этиш йўллари чуқур таҳлил этилган. «Алфоиқфи ғариб алҳадис» («Ғариб ҳадислар ҳақида қимматли китоб») асари ҳадисда учрайдиган, маъносини англаш қийин бўлган иборалар, сўзлар ҳақида. «Атвоқ уззаҳаб филмавоъиз валхутаб» («Хутбалар ва ваъзлар баёнида олтин шодалар») — насиҳатомуз мақолалар тўпламидан иборат. «Рабийъ улаброр ва нусус улахйар» («Эзгулар баҳори ва яхшилар баёни») асарида адабиёт, тарих ва б. фанларга оид ҳикоялар, латифалар, суҳбатларнинг энг саралари жамланган. З.нинг аруз вазни ҳақида баҳс юритувчи «АлҚустос филаруз» («Арузда ўлчов») асари муҳим манбалардан ҳисобланади. «Мақомат» («Мақомлар») — 50 мақомдан иборат бўлиб, қофияли наср — сажъ услубининг нозик намуналарини ўзида мужассам этган муҳим асардир. 3. ҳикматли сўзлардан иборат «Навобиғ улкалим» («Нозик иборалар»); дидактик рухдаги «Аннасоуҳ уссиғор вал баволиғ улкибор» («Кичикларга насиҳатлар ва улуғлар етуклиги») ҳамда лирик ва фалсафий шеърлар, қасида, фахрия, назмий мактубларни ўз ичига олган «Девон узЗамахшарий» каби асарлар ҳам яратган. «АлКашшоф ан ҳақоиқ иттанзийл ва уйун илақовийл фи вужуҳ иттаъвийл» («Қуръон ҳақиқатлари ва уни шархлаш орқали сўзлар кўзларини очиш», 1132—34) асари Қуръон тафсирига бағишланган. Дунёнинг турли қўлёзма хазиналарида «АлКашшоф»нинг 100 га яқин қўлёзмалари ва асарнинг ўзига битилган 20 дан ортиқ шарҳ ва ҳошиялар мавжуд. Қоҳирадаги машҳур АлАзҳар дорилфунунининг талабалари ҳам бошқа тафсирлар б-н бир қаторда З.нинг ушбу асари асосида Қуръон ўрганадилар. Асарларининг қўлёзмалари Германия, Миср, Туркия, Эрон, Франция ва Россияда сақланади. 3. асарлари немис, француз ва б. тилларда нашр этилган. Замондошлари Абусамад Муҳаммад Самъоний, Ёқут Ҳамавий, Жамолиддин Қифтий 3. ижодига юксак баҳо берганлар.
3. ижодининг айрим томонларини шарқ (А. 3. Валидий, Муҳаммад Козимбек), ўзбек (А. Рустамов, У. Турсунов, У. Уватов, 3. Исломов, М. Ҳакимжонов ва б.), рус (Крачковский, Боровков ва б.), ғарб (Броккельман, Зайончковский ва б.) олимлари тадқиқ этганлар. Тошкент кўчаларидан бирига, мактаб, жоме масжидига 3. номи берилган.
Ад.: Рустамов А., Маҳмуд Замахшарий, Т., 1971; Уватов У., Нозик иборалар, Т., 1992; Уватов У., Маҳмуд азЗамахшарий, Т., 1995; Маънавият юлдузлари, Т., 2001.
Алибек Рустамов, Убайдулло Уватов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.