Zambiya Zambiya Respublikasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–19-b. — ziyouz.com
Zambiya Zambiya Respublikasi ZAMBIYA (Zambia) Zambiya Respublikasi (Republic of Zambia) — Markaziy Afrikadagi davlat. Mayd. 752,6 ming km2. Axoliyey 10,3 mln. kişi (2001). Poytaxti — Lusaka ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (provinsiya)ga bölinadi. Davlat tuzumi. 3. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1996 y.da qabul qilingan. Davlat boşligi — prezident. U umumiy va töğri ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Prezident Vazirlar Mahkamasi raisi hamdir. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident va bir palatali parlament — Milliy assambleya, ijroçi hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Tabiati. 3. Şarqiy Afrika yassitoğligida, Jan. yarim şarning subekvatorial mintaqasida joylaşgan. Hududida toğ va tepaliklar uçraydi, aksar qismining bal. — 1000—1350 m. Eng baland joyi — Muçinga togidagi Mumpu çöqqisi (1893 m). Keng yassi botikdarining kupi Şarqiy Afrika siniklari zonasiga kiradi. Z.da mis, rux, qörğoşin, vanadiy, temir, uran rudalari, marganets, grafit, oltin, qalay, toşkömir konlari bor. Iklimi subekvatorial. Z.da yil davomida aniq uç mavsum kuzatiladi: issiq va quruq (avg.—okt.), iliq va sernam (noyab.— apr.), quruq va salqin (may— iyul). Eng issiq oy (okt.)ning örtaça trasi 23—27°, eng salqin oy (iyul)niki 15—20°. Yillik örtaça yoğin jan.da 700 mm dan şim.da 1400 mm gaça. Yirik daryolari: Zambezi va uning irmoklari — Kafue va Luangva. Daryolari serostona bölganidan kemalar daryolarning ba'zi joylaridagina qatnaydi. Zambezi daryosida Viktoriya şarşarasi bor. Eng yirik köli — Bangveulu; Tanganika kölining jan., Mveru kölining şarqiy qismi ham 3. hududida. Yoğin köproq yoğadigan joylardagi qizil laterit tuprokli yerlar mavsumiy sernam tropik örmon va baland ösadigan ötli savannalardan iborat. Quruq iklimli joylarida jigarrang qizil va qizilqönğir tuproklar tarqalgan. Mamlakat hududining 1/2 qismini siyrak daraxtli quruq tropik örmonlar egallagan. Savannalarda fil, buyvol, karkidon (2 turi), zebra, kiyik, arslon, qoplon, çiyaböri va b. bor. Quş va sudraluvçilar (jumladan nil timsohi, kobra va b.) köp. Daryo va köllari baliqqa boy. Setse paşşasi çorvaçilikka katta ziyon yetkazadi. 20 ga yaqin milliy boği (Kafue, SiomaNgvezi, Şim. va Jan. Luangva va b.) bor.
Aholisining 99% bantu oilasining turli guruhiga mansub afrikaliklar; asosiylari bemba, tonga, lozi, lunda, malavi va b. Yevropaliklarning aksariyati ingliz va afrikanerlar. Osiyoliklar ham bor. Rasmiy til — ingliz tili. Aholisining 80%i xristianlar bölib, ularning köplari mahalliy an'anaviy dinlarga ham e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 42%. Yirik şaharlari: Lusaka, KitveNkana, Ndola, Mufulira.
Tarixi. 3. hududida uzoq ötmişda odamlar yaşagani ma'lum. Aniklangan yodgorliklar paleolit davriga mansub. Kabve ş. atrofida ibtidoiy inson suyaklari topilgan. Guişo buloği yaqinida va Naçikufu ğorida istiqomat qilgan kişilar ov va yovvoyi mevalarni teriş, baliqçilik b-n şuğullanganliklari aniklangan. 17—18a.larda Z.da bantu tilida sözlaşuvçi qabilalar hukmronlik qilgan. Bu davrda dehqonçilik, çorvaçilik va temirçilik rivojlangan. 18-a. oxirida Z.ga portugallar, keyinçalik inglizlar kirib kelgan paytda kiçikkiçik davlatlar va qabila uyuşmalari bölgan. Ularning moddiy madaniyati yuqori darajada rivojlangan edi. 19a. ning 90y.larida Z.ni Britaniyaning S. Rode boşçiligidagi Jan. Afrika kompaniyasi bosib olib, dastlab ikki hududga bölib boşqardi. 1911 y. bu ikki hudud Şim. Rodeziya nomi b-n birlaştirildi. 1924 y. Şim. Rodeziya Britaniya protektorati deb e'lon qilindi. Yirik mis va polimetall ruda konlari topilişi b-n konçilik sanoati rivojlandi, şaharlar va t.y.lar qurila boşladi. An'anaviy dehqonçilik tanazzulga uçrab, dehqonlar xonavayron böldi. 20—30y.larda mustamlaka tuzumiga qarşi uyuşgan holda kuraş boşlandi. 1935 va 1940 y.lari mis konlarida yirik ğalayonlar bölib ötdi. Noroziliklar qurol yordamida bostirildi. 2jahon uruşidan söng Şim. Rodeziyada mustamlakaçilarga qarşi kuraş kuçaydi. Bunga Afrika milliy kongressi, Afrika kon işçilari kasaba uyuşmasi rahbarlik qildi. 1953 y. Rodeziya Federatsiyasi va Nyasalend tuzilib, unga Şim. Rodeziya ham qöşib olindi. 1958 y. 3. milliy kongressi Afrika milliy kongressidan alohida partiya bölib ajralib çiqdi. Keyinçalik uning asosida K. Kaunda rahbarligida Milliy mustaqillik birlaşgan partiyasi tuzildi (1959). 60y.lar boşida mamlakatda federatsiyadan çiqiş va mustaqil davlat tuziş uçun kuraş kuçaydi. Natijada Şim. Rodeziya 1964 y. yanv.da özini özi idora qiliş huquqini oldi. 24 okt.da esa mustaqil 3. Respublikasi deb e'lon qilindi va prezidentlikka K. Kaunda saylandi. 1968—69 y.larda 3. hukumati mamlakat iqtisodiyotini mustahkamlaş maqsadida eng yirik çet el savdo, sanoat va mis konlari kompaniyalari ustidan nazorat örnatdi. 1973 y.dagi konstitutsiyaga köra, «Zambiya insonparvarligi» siyosiy dasturi qabul etildi. U xususiy mulkçilikni saklab qolgan holda oddiy inson ehtiyojlarini töliq qondiriş maqsadini qöydi. 1991 y. köp partiyali asosdagi saylovda F. Çiluba prezidenta etib saylandi. 1964 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlari 1994 y. 1 fev.da örnatilgan. Milliy bayrami — 24 okt. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1964). Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Köp partiyali demokratiya uçun harakat, 1990 y.da tuzilgan; Milliy mustaqillik birlaşgan partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; 3. demokratik kongressi, 1995 y. tuzilgan; Milliy partiya, 1993 y. tuzilgan; 3. kun tartibi, 1996 y. asos solingan; Demokratiya va taraqqiyot uçun anjuman, 2001 y.da Köp partiyali demokratiya uçun harakat partiyasi parçalanişi natijasida tuzilgan. 3. kasaba uyuşmalari kongressi 1965 y.da tuzilgan, Umum Afrika kasaba uyuşmalari federatsiyasi a'zosi.
Xöjaligi. 3. mustamlakaga aylangan davrdan uning iqtisodiyoti dunyo bozoriga, asosan, Buyuk Britaniyaga fakat mis va polimetallar yetkazib berişga ixtisoslaşib, xöjaligining boşqa tarmoqlari kon sanoatiga xizmat kilib keldi. Yalpi içki mahsulotda toğkon sanoati 9%, i.ç. sanoati 31,8%, q.x. 18% ni taşkil etadi. Sanoati. Toğkon sanoati va rangli metallurgiya rivojlangan. 3. mis rudasi zaxirasi böyiça dunyoda oldingi örinlarda turadi. Mis 6 yirik kondan kazib olinadi. Mis b-n birga kobalt, kumuş va oltin ham çiqadi. Polimetall rudalari va kadmiy, gips, talk va quriliş materiallari konlari ham bor. I.ç. sanoati rangli metallurgiya korxonalaridan taşqari oziqovqat, neftni qayta işlaş, maşinasozlik, metallsozlik, sement sanoati tarmoqlaridan iborat. Tegirmonlar va novvoyxonalar, kuşxonalar, qand zdlari, sut mahsulotlari, sariyoğ, mol yoği va ösimlik moyi i.ç. korxonalari, tamaki korxonalari işlaydi. Kafueda töqimaçilik, Lusakada paxta tozalaş fkalari bor. Kime va neftni qayta işlaş sanoati öğitlar, böyoqlar, loklar, avtoşinalar, plastmassa va b. mahsulotlar işlab çiqaradi. Qoğoz sanoati rivojlanmoqda. Çilanga va Ndoladagi sement zdlari binokorlik aşyolari sanoatida yetakçilik qiladi. KapiriMpoşida oyna va şişa idişlar işlab çikaruvçi zdlar, Luanşyeda elektr simlari, kabel, şpatlar, mis va alyuminiy buyumlari, Lusakada qora metallardan turli mahsulotlar işlab çiqaruvçi zdlar mavjud. Maşinasozlik korxonalari orasida eng yirigi — Livingstondagi avtomobil yiğuv zdidir. Radioapparatlar, q.x. anjomlari işlab çiqaruvçi zdlar ham bor. Bir yilda örtaça 7,8 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi işlab çikariladi.
Qişloq xöjal i gida mamlakat iqtisodiy faol aholisining 76% band. Ğallaçilik — dehqonçilikning asosi. Asosiy q.x. ekini makkajöxori bölib, u Lunda, Mazabuka, Tonga platosi, Barotsa tekisligi, Luangva daryosi vodiysi yerlarida, tariq va jöxori Luapula, Şim. va Şim.ğarb viloyatlarida, Luangva, Zambezi daryolari vodiylarida yetiştiriladi. Oz miqdorda buğdoy ekiladi, u içki ehtiyojning atigi 10% ini qondiradi. Şoli, paxta, yer yonğoq, soya, kungaboqar, şakarqamiş, tamaki, çoy, kofe, meva ham yetiştiriladi. Mamlakat oziqovqatga bölgan ehtiyojlarini özi qoplay olmaydi. Çorvaçilikdagi mollar asosan yaylovda boqiladi. Yaylovlarda oziq kamligi va setse paşşasining köpligi çorvaçilikni rivojlantirişga yöl qöymaydi. Mamlakatda göşt, sut va sut mahsulotlari yetişmaydi. 3. hududining 17% ga yaqini örmon b-n qoplangan. Örmonlardagi qarağay, evkalipt daraxtlaridan asosan konçilikda şpal va mustahkamlagiç sifatida foydalaniladi, rodeziya tiki (qattiq yoğoç) içki bozorni ta'minlaydi va çetga sotiladi. Örmonlardagi daraxtlarni kesiş va qayta işlaş b-n davlat kompaniyalari şuğullanadi. Baliqçilik — afrikalik aholining an'anaviy maşğuloti. Baliq, asosan, Bangveulu, Mveru, Çişi, Tanganika köllarida, Kafue, Zambezi, Lua pula daryolarida, Lukanga botqokligida ovlanadi. Transporti. Z.da 2 t.y. liniyasi bölib, ular davlat tomonidan boşqariladi. T.y.ning uz. — 2,2 ming km. Avtomobil yöllari uz. — 37,4 ming km, şundan 14 ming km qattiq qoplamali. Içki suv yöllarining uz. — 2250 km. Içki porti Tanganika kölidagi Mpulungu portidir. 3. hududi orqali Dor ussalom—Ndola neft quvuri ötkazilgan. Xalqaro aeroportlari: Lusaka, Ndola, Livingstonda.
3. çetga mis, rux, kobalt, qörğoşin çiqaradi. Çetdan maşina va asbobuskunalar, yoqilği, kimyo mahsulotlari, oziqovqat oladi. Asosiy mijozlari: AQŞ, Fransiya, Yaponiya, Italiya, Buyuk Britaniya. Pul birligi — kvaça. Soğliqni saqlaş. Davlatga qaraşli davolaş muassasalari bepul. Bundan taşqari Lusaka va Kopperbeltda xususiy tibbiy muassasalar faoliyat körsatadi. Vraçlar 3. un-ti huzuridagi tibbiyot maktabida tayyorlanadi. Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. 3. mustaqillikka erişgaç, boşlanğiç maktablarda afrikalik bolalar yevropaliklar b-n birga öqitila boşladi. Bolalar 7 yoşdan boşlab 7 y.lik boşlanğiç maktabda öqiydi. Boşlanğiç maktabning 1— 4sinflarida darslar ona tilida, söng ingliz tilida olib boriladi. Örta maktab 5 y.lik. Boşlangiç maktablar uçun öqituvçilar kiçik (töliqsiz) örta maktab negizida ped. bilim yurtlarida 2—3 y. davomida tayyorlanadi. Kiçik örta maktab öqituvçilari esa töliq örta maktab negizida ped. kollejlarida 2 y. davomida, töliq örta maktab öqituvçilari untda tayyorlanadi. Hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizidagi hunar maktablarida va hunarmandçilik öquv yurtlarida amalga oşiriladi. Lusakada unt (8 ft), KitveNkanada uning filiali bor. Z.da yana bir qança int va kollejlar, şu jumladan Milliy ijtimoiy boşqaruv inti, amaliy hunarmandçilik va tijorat kolleji, texnika kolleji, milliy resurslarni rivojlantiriş kolleji (hammasi Lusakada), boşqa şaharlarda ham turli kollejlar mavjud.
Yirik kutubxonalari: Lusakada un-ti kutubxonasi, kutubxonalar maxdamasi, milliy arxivi, şahar ommaviy kutubxonasi. Ndola va Kitve Nkanada ommaviy kutubxonalar bor. Muzeylari: Lusakada K. Kaunda uy muzeyi, Milliy mustakillik birlaşgan partiyasi siyosiy muzeyi, Livingstondagi muzey, Ndola va Mbaladagi muzeylar.
Ilmiy muassasalari: Lusakada Milliy i.t. kengaşi, Geol. xizmati, Z. un-ti huzuridagi Afrika tadqiqotlari inti, Ped. tadqiqot byurosi, Çilanida Balikçilik markaziy tadqiqot inti, Mazabukada Markaziy veterinariya styasi, KitveNkanada Örmontexnika tadqiqot byurosi, Tibbiyot tadqiqot byurosi va b. Bir qança ilmiy jamiyat va uyuşmalar bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Z.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Zambiya gavernment gazett» («Zambiya hukumat gazetasi», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1911 y. taşkil etilgan), «Zambiya deyli meyl» («Zambiya kundalik xabarlari», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1960), «Tayme of Zambiya» («Zambiya vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1943), «Intanda» («Yulduz», tonga tilidagi oylik gaz., 1958), «Sandi tayme of Zambiya» («Zambiyaning yakşanba vaqti», ingliz tilidagi haftalik gaz., 1965), «Yus» («Yoşlar», ingliz tilida qar çorakda çiqadigan jur., 1974). 3. Axborot agentligi 1969 y. tuzilgan. 3. radioeşittiriş xizmati 1966 y. taşkil etilgan bölib, hukumat tomonidan nazorat qilinadi. Telekörsatuvlar Lusaka ş.dan olib boriladi. Adabiyoti. 3. adabiyoti xalq oğzaki ijodiyoti an'analari asosida rivojlanmoqda. J. Çivalening bemba va luba xalqpari tillaridagi «Markaziy bantularning tarixiy tuzuklari» kitobi (1962) va J. Musapuning «Alamango» dostonlar töplami (1962) adabiy hayotda muhim voqea böldi. Biroq mahalliy tillardagi badiiy adabiyot unçalik ommalaşmadi. 70y.larda 3. yozuvçilarining ingliz tilidagi asarlari paydo böldi. D. Mulayşoning «Soqovlar tili» romani maşhur böldi. Unda zamonaviy jamiyat axlokiy muammolari majoziy tarzda tasvirlangan. M. Lisvaniso tahriri ostida «Zambiya ovozlari» nomi b-n qisqa hikoyalar majmuasi, G. Pirining «Taqdir qismati», «Qaltis qiliq» romanlari va b. asarlar bosilib çikdi. P. Mulenga, M. Kasese, O. Simpson, Anna Ştigler, R. Bapti kabi şoirlar, Ç. Vyas, U. Saidi kabi yozuvçilar maşhur böldi. 1978 y.da 3. yozuvçilarining milliy uyuşmasi tuzilib, barça adiblar unga birlaşdilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Z.ning şim. va şarqiy mintaqalarida qoya toşlariga çizilgan turli rayem va tasvirlar topildi, ularning ilk namunalari mil. av. 4-ming yillikka Lusaka şahridagi zamonaviy bino. Subligi qayd etilgan. Ma'dan böyoqlar (aksari qizil, sariq, oq, qora rangda) b-n tuşirilgan tasvirlarda jonivor (fil, kiyik, tuyaquş)lar, odamlar qiyofasi va ov manzarasi gavdalantirilgan. Z.dagi turar joylar, asosan, xaşak va qamişdan aylana tarhli qilib qurilgan, devorlari loy suvoqli çaylasimon uylardan iborat bölib, ularning tomi qamişdan kulohiy şaklda işlangan, böğoti ostida ayvonça hosil qilinadi. Uy devori loy b-n suvalib, rangbarang qilib böyaladi. Z.ning 20-a. boşlarida qad kötargan şaharlari — Lusaka, Livingston, Ndola erkin loyihada, köçalari keng, atrofiga temir beton va xom ğiştlardan kam qavatli imoratlar qurilgan. Kafue daryosi qirğoğida şu nomda sanoat markazi barpo etilgan. Viktoriya şarşarasi yonida qurilgan sayyoxdar majmui milliy turar joy uslubida bezatilgan. Z.ning kasbiy san'ati yaqinda paydo böldi. Rassomlardan R. Sililo alohida ajralib turadi. Uning möyqalamiga mansub xalq tarixi va zamonaviy qişloq turmuşi manzaralari Lusakadagi muzeyni bezab turibdi. Rangtasvir va haykaltaroşlik ustalari G. Tayali, R. Siçalve, rassomlar B. Kabamba, F. Çinyama, R. Kausu, B. Kalulular ijodi tahsinga sazovor. 3. san'at markazi har yili tasviriy va amaliy san'at asarlari tanlovini ötkazib turadi.
Musiqasi. Afrikalik boşka xalklar kabi 3. xalkining musiqa san'atida xam köşiq, raqs va soz çambarças boigangan. Töptöp bölib tuşiladigan ngoma raqsi, barabanlar jörligidagi içila raqsi rayem bölgan. Allalar, töy marosim qöşiqlari, marsiyalar keng tarqalgan. Diniy marosim qöşiq va raqslari (zikr tuşiş, insjinslarni kuviş, jinlar bazmi kabi) hamon uçrab turadi. Mamlakatga yevropaliklar kelişi b-n (18— 19a.lar) xristian munojatlari ommalaşa boşladi, afrikaça va yevropaça musiqa uslublari qorişgan qöşiqçilik şakllandi, qöşni xalqlarning musiqa va qöşiqlari ham kirib kela boşladi. Mustaqillikka erişilgandan keyin mamlakatda köpgina musiqa jamoalari vujudga keldi. Lusaka radiosi dastasi, akauka Makoma kvarteti, «Salibçilar» kvarteti şular jumlasidan. An'anaviy musiqa ijroçilaridan — sozandalar M. Mataliyana, A. Mulena, E. Manda, xonandalar D. Mazuka, P. Maddilarni körsatiş mumkin. Rok musiqasi, disko, reggi kabi zamonaviy ommabop uslublarda ijod qiluvçi vokalçolğu ansambllaridan «Katta oltin oltilik», «Sehrgar», «Maoma»lar maşhur. 3. madaniyat mahkamasi an'anaviy san'atni saqlaş va rivojlantiriş, ijodiy jamoalar taşkil etiş b-n şuğullanadi.
Teatri. 1964 y.ga qadar Şim. Rodeziyada yevropalik havaskorlarning teatr guruhlarigina bölgan. 7 şaharda litltietr deb atalgan kiçikkiçik teatr binolari bölgan. Mustaqillik e'lon qilingandan keyin Afrika teatr jamoalari vujudga keldi, 3. san'at uyuşmasi tuzilib, unga dramaturgrej.lar G. Lumpa va K. Nkxata rahbarlik qildi. Esxilning «Oresteya» pyesasi mahalliy folklor uslubidagi musiqa va raqslar b-n sahnalaştirildi. Jo de Graftning «Öğil va qizlar» spektakli qöyildi. Z.da professional teatr yöq. Köpgina teatr jamiyatlari, guruxlari va klublar bor. Ularning kupi 3. milliy teatr san'ati uyuşmasi va 3. teatr san'ati ittifoqiga kiradi. Turlituman truppa va dastalar mamlakat içkari tumanlariga borib tomoşalar körsatadi. Truppalar repertuaridan mumtoz asarlar, zamonaviy Yevropa va Amerika dramaturglarining pyesalari asosiy örin olgan. Köpinça falsafiy, ba'zan diniy mavzudagi asarlar sahnalaştiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАМБИЯ (Zambia) Замбия Республикаси (Republic of Zambia) — Марказий Африкадаги давлат. Майд. 752,6 минг км2. Ахолией 10,3 млн. киши (2001). Пойтахти — Лусака ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (провинция)га бўлинади. Давлат тузуми. 3. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституция 1996 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиги — президент. У умумий ва тўғри овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади. Президент Вазирлар Маҳкамаси раиси ҳамдир. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни президент ва бир палатали парламент — Миллий ассамблея, ижрочи ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади. Табиати. 3. Шарқий Африка ясситоғлигида, Жан. ярим шарнинг субэкваториал минтақасида жойлашган. Ҳудудида тоғ ва тепаликлар учрайди, аксар қисмининг бал. — 1000—1350 м. Энг баланд жойи — Мучинга тогидаги Мумпу чўққиси (1893 м). Кенг ясси ботикдарининг купи Шарқий Африка синиклари зонасига киради. З.да мис, рух, қўрғошин, ванадий, темир, уран рудалари, марганец, графит, олтин, қалай, тошкўмир конлари бор. Иклими субэкваториал. З.да йил давомида аниқ уч мавсум кузатилади: иссиқ ва қуруқ (авг.—окт.), илиқ ва сернам (нояб.— апр.), қуруқ ва салқин (май— июль). Энг иссиқ ой (окт.)нинг ўртача траси 23—27°, энг салқин ой (июль)ники 15—20°. Йиллик ўртача ёғин жан.да 700 мм дан шим.да 1400 мм гача. Йирик дарёлари: Замбези ва унинг ирмоклари — Кафуэ ва Луангва. Дарёлари серостона бўлганидан кемалар дарёларнинг баъзи жойларидагина қатнайди. Замбези дарёсида Виктория шаршараси бор. Энг йирик кўли — Бангвеулу; Танганьика кўлининг жан., Мверу кўлининг шарқий қисми ҳам 3. ҳудудида. Ёғин кўпроқ ёғадиган жойлардаги қизил латерит тупрокли ерлар мавсумий сернам тропик ўрмон ва баланд ўсадиган ўтли саванналардан иборат. Қуруқ иклимли жойларида жигарранг қизил ва қизилқўнғир тупроклар тарқалган. Мамлакат ҳудудининг 1/2 қисмини сийрак дарахтли қуруқ тропик ўрмонлар эгаллаган. Саванналарда фил, буйвол, каркидон (2 тури), зебра, кийик, арслон, қоплон, чиябўри ва б. бор. Қуш ва судралувчилар (жумладан нил тимсоҳи, кобра ва б.) кўп. Дарё ва кўллари балиққа бой. Цеце пашшаси чорвачиликка катта зиён етказади. 20 га яқин миллий боғи (Кафуэ, СиомаНгвези, Шим. ва Жан. Луангва ва б.) бор.
Аҳолисининг 99% банту оиласининг турли гуруҳига мансуб африкаликлар; асосийлари бемба, тонга, лози, лунда, малави ва б. Европаликларнинг аксарияти инглиз ва африканерлар. Осиёликлар ҳам бор. Расмий тил — инглиз тили. Аҳолисининг 80%и христианлар бўлиб, уларнинг кўплари маҳаллий анъанавий динларга ҳам эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 42%. Йирик шаҳарлари: Лусака, КитвеНкана, Ндола, Муфулира.
Тарихи. 3. ҳудудида узоқ ўтмишда одамлар яшагани маълум. Аникланган ёдгорликлар палеолит даврига мансуб. Кабве ш. атрофида ибтидоий инсон суяклари топилган. Гуишо булоғи яқинида ва Начикуфу ғорида истиқомат қилган кишилар ов ва ёввойи меваларни териш, балиқчилик б-н шуғулланганликлари аникланган. 17—18а.ларда З.да банту тилида сўзлашувчи қабилалар ҳукмронлик қилган. Бу даврда деҳқончилик, чорвачилик ва темирчилик ривожланган. 18-а. охирида З.га португаллар, кейинчалик инглизлар кириб келган пайтда кичиккичик давлатлар ва қабила уюшмалари бўлган. Уларнинг моддий маданияти юқори даражада ривожланган эди. 19а. нинг 90й.ларида З.ни Британиянинг С. Роде бошчилигидаги Жан. Африка компанияси босиб олиб, дастлаб икки ҳудудга бўлиб бошқарди. 1911 й. бу икки ҳудуд Шим. Родезия номи б-н бирлаштирилди. 1924 й. Шим. Родезия Британия протекторати деб эълон қилинди. Йирик мис ва полиметалл руда конлари топилиши б-н кончилик саноати ривожланди, шаҳарлар ва т.й.лар қурила бошлади. Анъанавий деҳқончилик таназзулга учраб, деҳқонлар хонавайрон бўлди. 20—30й.ларда мустамлака тузумига қарши уюшган ҳолда кураш бошланди. 1935 ва 1940 й.лари мис конларида йирик ғалаёнлар бўлиб ўтди. Норозиликлар қурол ёрдамида бостирилди. 2жаҳон урушидан сўнг Шим. Родезияда мустамлакачиларга қарши кураш кучайди. Бунга Африка миллий конгресси, Африка кон ишчилари касаба уюшмаси раҳбарлик қилди. 1953 й. Родезия Федерацияси ва Ньясаленд тузилиб, унга Шим. Родезия ҳам қўшиб олинди. 1958 й. 3. миллий конгресси Африка миллий конгрессидан алоҳида партия бўлиб ажралиб чиқди. Кейинчалик унинг асосида К. Каунда раҳбарлигида Миллий мустақиллик бирлашган партияси тузилди (1959). 60й.лар бошида мамлакатда федерациядан чиқиш ва мустақил давлат тузиш учун кураш кучайди. Натижада Шим. Родезия 1964 й. янв.да ўзини ўзи идора қилиш ҳуқуқини олди. 24 окт.да эса мустақил 3. Республикаси деб эълон қилинди ва президентликка К. Каунда сайланди. 1968—69 й.ларда 3. ҳукумати мамлакат иқтисодиётини мустаҳкамлаш мақсадида энг йирик чет эл савдо, саноат ва мис конлари компаниялари устидан назорат ўрнатди. 1973 й.даги конституцияга кўра, «Замбия инсонпарварлиги» сиёсий дастури қабул этилди. У хусусий мулкчиликни саклаб қолган ҳолда оддий инсон эҳтиёжларини тўлиқ қондириш мақсадини қўйди. 1991 й. кўп партияли асосдаги сайловда Ф. Чилуба президента этиб сайланди. 1964 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатлари 1994 й. 1 фев.да ўрнатилган. Миллий байрами — 24 окт. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1964). Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Кўп партияли демократия учун ҳаракат, 1990 й.да тузилган; Миллий мустақиллик бирлашган партияси, 1959 й.да тузилган; 3. демократик конгресси, 1995 й. тузилган; Миллий партия, 1993 й. тузилган; 3. кун тартиби, 1996 й. асос солинган; Демократия ва тараққиёт учун анжуман, 2001 й.да Кўп партияли демократия учун ҳаракат партияси парчаланиши натижасида тузилган. 3. касаба уюшмалари конгресси 1965 й.да тузилган, Умум Африка касаба уюшмалари федерацияси аъзоси.
Хўжалиги. 3. мустамлакага айланган даврдан унинг иқтисодиёти дунё бозорига, асосан, Буюк Британияга факат мис ва полиметаллар етказиб беришга ихтисослашиб, хўжалигининг бошқа тармоқлари кон саноатига хизмат килиб келди. Ялпи ички маҳсулотда тоғкон саноати 9%, и.ч. саноати 31,8%, қ.х. 18% ни ташкил этади. Саноати. Тоғкон саноати ва рангли металлургия ривожланган. 3. мис рудаси захираси бўйича дунёда олдинги ўринларда туради. Мис 6 йирик кондан казиб олинади. Мис б-н бирга кобальт, кумуш ва олтин ҳам чиқади. Полиметалл рудалари ва кадмий, гипс, тальк ва қурилиш материаллари конлари ҳам бор. И.ч. саноати рангли металлургия корхоналаридан ташқари озиқовқат, нефтни қайта ишлаш, машинасозлик, металлсозлик, цемент саноати тармоқларидан иборат. Тегирмонлар ва новвойхоналар, кушхоналар, қанд здлари, сут маҳсулотлари, сариёғ, мол ёғи ва ўсимлик мойи и.ч. корхоналари, тамаки корхоналари ишлайди. Кафуэда тўқимачилик, Лусакада пахта тозалаш фкалари бор. Киме ва нефтни қайта ишлаш саноати ўғитлар, бўёқлар, локлар, автошиналар, пластмасса ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқаради. Қоғоз саноати ривожланмоқда. Чиланга ва Ндоладаги цемент здлари бинокорлик ашёлари саноатида етакчилик қилади. КапириМпошида ойна ва шиша идишлар ишлаб чикарувчи здлар, Луаншьеда электр симлари, кабель, шпатлар, мис ва алюминий буюмлари, Лусакада қора металлардан турли маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи здлар мавжуд. Машинасозлик корхоналари орасида энг йириги — Ливингстондаги автомобиль йиғув здидир. Радиоаппаратлар, қ.х. анжомлари ишлаб чиқарувчи здлар ҳам бор. Бир йилда ўртача 7,8 млрд. кВтсоат электр энергияси ишлаб чикарилади.
Қишлоқ хўжал и гида мамлакат иқтисодий фаол аҳолисининг 76% банд. Ғаллачилик — деҳқончиликнинг асоси. Асосий қ.х. экини маккажўхори бўлиб, у Лунда, Мазабука, Тонга платоси, Баротса текислиги, Луангва дарёси водийси ерларида, тариқ ва жўхори Луапула, Шим. ва Шим.ғарб вилоятларида, Луангва, Замбези дарёлари водийларида етиштирилади. Оз миқдорда буғдой экилади, у ички эҳтиёжнинг атиги 10% ини қондиради. Шоли, пахта, ер ёнғоқ, соя, кунгабоқар, шакарқамиш, тамаки, чой, кофе, мева ҳам етиштирилади. Мамлакат озиқовқатга бўлган эҳтиёжларини ўзи қоплай олмайди. Чорвачиликдаги моллар асосан яйловда боқилади. Яйловларда озиқ камлиги ва цеце пашшасининг кўплиги чорвачиликни ривожлантиришга йўл қўймайди. Мамлакатда гўшт, сут ва сут маҳсулотлари етишмайди. 3. ҳудудининг 17% га яқини ўрмон б-н қопланган. Ўрмонлардаги қарағай, эвкалипт дарахтларидан асосан кончиликда шпал ва мустаҳкамлагич сифатида фойдаланилади, родезия тики (қаттиқ ёғоч) ички бозорни таъминлайди ва четга сотилади. Ўрмонлардаги дарахтларни кесиш ва қайта ишлаш б-н давлат компаниялари шуғулланади. Балиқчилик — африкалик аҳолининг анъанавий машғулоти. Балиқ, асосан, Бангвеулу, Мверу, Чиши, Танганьика кўлларида, Кафуэ, Замбези, Луа пула дарёларида, Луканга ботқоклигида овланади. Транспорти. З.да 2 т.й. линияси бўлиб, улар давлат томонидан бошқарилади. Т.й.нинг уз. — 2,2 минг км. Автомобиль йўллари уз. — 37,4 минг км, шундан 14 минг км қаттиқ қопламали. Ички сув йўлларининг уз. — 2250 км. Ички порти Танганьика кўлидаги Мпулунгу портидир. 3. ҳудуди орқали Дор уссалом—Ндола нефть қувури ўтказилган. Халқаро аэропортлари: Лусака, Ндола, Ливингстонда.
3. четга мис, рух, кобальт, қўрғошин чиқаради. Четдан машина ва асбобускуналар, ёқилғи, кимё маҳсулотлари, озиқовқат олади. Асосий мижозлари: АҚШ, Франция, Япония, Италия, Буюк Британия. Пул бирлиги — квача. Соғлиқни сақлаш. Давлатга қарашли даволаш муассасалари бепул. Бундан ташқари Лусака ва Коппербелтда хусусий тиббий муассасалар фаолият кўрсатади. Врачлар 3. ун-ти ҳузуридаги тиббиёт мактабида тайёрланади. Маорифи, маданиймаърифий ва илмий муассасалари. 3. мустақилликка эришгач, бошланғич мактабларда африкалик болалар европаликлар б-н бирга ўқитила бошлади. Болалар 7 ёшдан бошлаб 7 й.лик бошланғич мактабда ўқийди. Бошланғич мактабнинг 1— 4синфларида дарслар она тилида, сўнг инглиз тилида олиб борилади. Ўрта мактаб 5 й.лик. Бошлангич мактаблар учун ўқитувчилар кичик (тўлиқсиз) ўрта мактаб негизида пед. билим юртларида 2—3 й. давомида тайёрланади. Кичик ўрта мактаб ўқитувчилари эса тўлиқ ўрта мактаб негизида пед. коллежларида 2 й. давомида, тўлиқ ўрта мактаб ўқитувчилари унтда тайёрланади. Ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизидаги ҳунар мактабларида ва ҳунармандчилик ўқув юртларида амалга оширилади. Лусакада унт (8 фт), КитвеНканада унинг филиали бор. З.да яна бир қанча инт ва коллежлар, шу жумладан Миллий ижтимоий бошқарув инти, амалий ҳунармандчилик ва тижорат коллежи, техника коллежи, миллий ресурсларни ривожлантириш коллежи (ҳаммаси Лусакада), бошқа шаҳарларда ҳам турли коллежлар мавжуд.
Йирик кутубхоналари: Лусакада ун-ти кутубхонаси, кутубхоналар махдамаси, миллий архиви, шаҳар оммавий кутубхонаси. Ндола ва Китве Нканада оммавий кутубхоналар бор. Музейлари: Лусакада К. Каунда уй музейи, Миллий мустакиллик бирлашган партияси сиёсий музейи, Ливингстондаги музей, Ндола ва Мбаладаги музейлар.
Илмий муассасалари: Лусакада Миллий и.т. кенгаши, Геол. хизмати, З. ун-ти ҳузуридаги Африка тадқиқотлари инти, Пед. тадқиқот бюроси, Чиланида Баликчилик марказий тадқиқот инти, Мазабукада Марказий ветеринария стяси, КитвеНканада Ўрмонтехника тадқиқот бюроси, Тиббиёт тадқиқот бюроси ва б. Бир қанча илмий жамият ва уюшмалар бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. З.да бир қанча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Замбия гавернмент газетт» («Замбия ҳукумат газетаси», инглиз тилидаги кундалик газ., 1911 й. ташкил этилган), «Замбия дейли мейл» («Замбия кундалик хабарлари», инглиз тилидаги кундалик газ., 1960), «Тайме оф Замбия» («Замбия вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1943), «Интанда» («Юлдуз», тонга тилидаги ойлик газ., 1958), «Санди тайме оф Замбия» («Замбиянинг якшанба вақти», инглиз тилидаги ҳафталик газ., 1965), «Юс» («Ёшлар», инглиз тилида қар чоракда чиқадиган жур., 1974). 3. Ахборот агентлиги 1969 й. тузилган. 3. радиоэшиттириш хизмати 1966 й. ташкил этилган бўлиб, ҳукумат томонидан назорат қилинади. Телекўрсатувлар Лусака ш.дан олиб борилади. Адабиёти. 3. адабиёти халқ оғзаки ижодиёти анъаналари асосида ривожланмоқда. Ж. Чиваленинг бемба ва луба халқпари тилларидаги «Марказий бантуларнинг тарихий тузуклари» китоби (1962) ва Ж. Мусапунинг «Аламанго» достонлар тўплами (1962) адабий ҳаётда муҳим воқеа бўлди. Бироқ маҳаллий тиллардаги бадиий адабиёт унчалик оммалашмади. 70й.ларда 3. ёзувчиларининг инглиз тилидаги асарлари пайдо бўлди. Д. Мулайшонинг «Соқовлар тили» романи машҳур бўлди. Унда замонавий жамият ахлокий муаммолари мажозий тарзда тасвирланган. М. Лисванисо таҳрири остида «Замбия овозлари» номи б-н қисқа ҳикоялар мажмуаси, Г. Пирининг «Тақдир қисмати», «Қалтис қилиқ» романлари ва б. асарлар босилиб чикди. П. Муленга, М. Касесе, О. Симпсон, Анна Штиглер, Р. Бапти каби шоирлар, Ч. Вьяс, У. Саиди каби ёзувчилар машҳур бўлди. 1978 й.да 3. ёзувчиларининг миллий уюшмаси тузилиб, барча адиблар унга бирлашдилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. З.нинг шим. ва шарқий минтақаларида қоя тошларига чизилган турли раем ва тасвирлар топилди, уларнинг илк намуналари мил. ав. 4-минг йилликка Лусака шаҳридаги замонавий бино. Сублиги қайд этилган. Маъдан бўёқлар (аксари қизил, сариқ, оқ, қора рангда) б-н туширилган тасвирларда жонивор (фил, кийик, туяқуш)лар, одамлар қиёфаси ва ов манзараси гавдалантирилган. З.даги турар жойлар, асосан, хашак ва қамишдан айлана тарҳли қилиб қурилган, деворлари лой сувоқли чайласимон уйлардан иборат бўлиб, уларнинг томи қамишдан кулоҳий шаклда ишланган, бўғоти остида айвонча ҳосил қилинади. Уй девори лой б-н сувалиб, рангбаранг қилиб бўялади. З.нинг 20-а. бошларида қад кўтарган шаҳарлари — Лусака, Ливингстон, Ндола эркин лойиҳада, кўчалари кенг, атрофига темир бетон ва хом ғиштлардан кам қаватли иморатлар қурилган. Кафуэ дарёси қирғоғида шу номда саноат маркази барпо этилган. Виктория шаршараси ёнида қурилган сайёхдар мажмуи миллий турар жой услубида безатилган. З.нинг касбий санъати яқинда пайдо бўлди. Рассомлардан Р. Силило алоҳида ажралиб туради. Унинг мўйқаламига мансуб халқ тарихи ва замонавий қишлоқ турмуши манзаралари Лусакадаги музейни безаб турибди. Рангтасвир ва ҳайкалтарошлик усталари Г. Таяли, Р. Сичалве, рассомлар Б. Кабамба, Ф. Чиньяма, Р. Каусу, Б. Калулулар ижоди таҳсинга сазовор. 3. санъат маркази ҳар йили тасвирий ва амалий санъат асарлари танловини ўтказиб туради.
Мусиқаси. Африкалик бошка халклар каби 3. халкининг мусиқа санъатида хам кўшиқ, рақс ва соз чамбарчас боиганган. Тўптўп бўлиб тушиладиган нгома рақси, барабанлар жўрлигидаги ичила рақси раем бўлган. Аллалар, тўй маросим қўшиқлари, марсиялар кенг тарқалган. Диний маросим қўшиқ ва рақслари (зикр тушиш, инсжинсларни кувиш, жинлар базми каби) ҳамон учраб туради. Мамлакатга европаликлар келиши б-н (18— 19а.лар) христиан муножатлари оммалаша бошлади, африкача ва европача мусиқа услублари қоришган қўшиқчилик шаклланди, қўшни халқларнинг мусиқа ва қўшиқлари ҳам кириб кела бошлади. Мустақилликка эришилгандан кейин мамлакатда кўпгина мусиқа жамоалари вужудга келди. Лусака радиоси дастаси, акаука Макома квартети, «Салибчилар» квартети шулар жумласидан. Анъанавий мусиқа ижрочиларидан — созандалар М. Маталияна, А. Мулена, Э. Манда, хонандалар Д. Мазука, П. Маддиларни кўрсатиш мумкин. Рок мусиқаси, диско, регги каби замонавий оммабоп услубларда ижод қилувчи вокалчолғу ансамблларидан «Катта олтин олтилик», «Сеҳргар», «Маома»лар машҳур. 3. маданият маҳкамаси анъанавий санъатни сақлаш ва ривожлантириш, ижодий жамоалар ташкил этиш б-н шуғулланади.
Театри. 1964 й.га қадар Шим. Родезияда европалик ҳаваскорларнинг театр гуруҳларигина бўлган. 7 шаҳарда литлтиэтр деб аталган кичиккичик театр бинолари бўлган. Мустақиллик эълон қилингандан кейин Африка театр жамоалари вужудга келди, 3. санъат уюшмаси тузилиб, унга драматургреж.лар Г. Лумпа ва К. Нкхата раҳбарлик қилди. Эсхилнинг «Орестея» пьесаси маҳаллий фольклор услубидаги мусиқа ва рақслар б-н саҳналаштирилди. Жо де Графтнинг «Ўғил ва қизлар» спектакли қўйилди. З.да профессионал театр йўқ. Кўпгина театр жамиятлари, гурухлари ва клублар бор. Уларнинг купи 3. миллий театр санъати уюшмаси ва 3. театр санъати иттифоқига киради. Турлитуман труппа ва дасталар мамлакат ичкари туманларига бориб томошалар кўрсатади. Труппалар репертуаридан мумтоз асарлар, замонавий Европа ва Америка драматургларининг пьесалари асосий ўрин олган. Кўпинча фалсафий, баъзан диний мавзудаги асарлар саҳналаштирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.