Zarafşon

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–38-b. — ziyouz.com

Zarafşon (fors, zar — oltin, afşon — soçuvçi) — Tojikiston va Özbekistondagi dare. Avesto yodgorliklarida «Daytiya» — «Ezgu suv» deb yuritilgan; yunonlar hukmronligi davrida «Daytiya» sözi yunonçaga aynan tarjima qilinib, Politimet — «Köp ezgu suv» deb atalgan; daryoning Sugd, Jirt, Jon, Somjan şaklidagi nomlari ham ma'lum; pahlaviy (qad. forsça) tilida «Nomiq» («Maşhur», «Ezgu»), fors tilidagi manbalarda Rudi Mosaf, Rudi Şarğ deyilgan; arabça manbalarda esa Haramkom — «Muqadsas daryo», Vodiy usSuğd, Nahr ulBuxoro kabi nomlari qayd etilgan; «Boburnoma»da Obi Köhak deb tilga olingan; keyinroq Daryoyi Köhak, 18a.dan 3. deb atala boşlagan. Uz. 877 km, havzasining mayd. 41860 km2, şundan toğli qismi 17710 km2, qolgani toğ oldi qirlari va tekislikka töğri keladi. 3. vohasida mil. av. 2ming yillik — 1ming yillik boşlarida yaşagan ötroq aholi Z.dan kanalariqlar çiqarib dehqonçilik qilgan. 1—4a.larda Z.dan suv oladigan Darğom, Qalqonota, Şahrud, Romitan kabi yirik kanallar, SangiSaloh, Katta Beglik, Damdaryo kabi ariqlar qazilgan. Z.dan qad. Varaqsar (hoz. Rabotxoja) qişloği yaqinida arablar istilosi (712)dan ança oldin qurilgan töğondan uçta ariq çiqarilgan. Eng şim.dagisi — Darğom ariği, qolgan ikkitasi temuriylar davrida Abbos va Qoraunas deb atalgan, keyinçalik ular Yangiariq va Qozonariq nomini olgan. Bu ariqlardan Samarqand ş.dan janubdagi yerlar suğorilgan. Samarqand ş.dan şarqdagi yerlarga suv keltiriluvçi Mirzaariq, Tuyatortar ariqlari 5—6a.larda qazilgan degan ma'lumotlar bor. Qad. ariqlardan bölgan Narpay (Nahrpoy) Suğdning eng yirik irrigatsiya inşooti hisoblangan. Tabi Zarautsoy rasmlari. Zarafşon daryosining yuqori qismi. iyki, öşa davrlarda Samarqand ş. ham Z.dan suv içgan. Navoiy va Buxoro viloyatlaridagi Şofirkon (Şopurkom), Xarkanrud (hoz. Qalqonrud), Xitraf yoki Govxitfar (hoz. Vobkentdaryo), Buxoro ş.ni suv b-n ta'minlovçi Rudizar (hoz. Şohrud) kanallari ham qad. suv inşootlaridandir. Ular haqidagi ma'lumotlar Narşaxiy, Istaxriy, Muqaddasiy asarlari (Yua.)da keltiriladi. 3. suvidan qadimdan Samarqand, Buxoro, Karmana muzofotlari b-n birga Qaşqadaryo (Eski Angor kanali orqali) va Jizzax (Eski Tuyatortar kanali orqali) muzofotlari yerlari ham bahramand bölib kelgan. 3. Turkiston, Zarafşon va Olay toğ tizmalari birikkan joy — Mastçoh (Köksuv) toğ tugunidagi Zarafşon muzligidai Mastçoh daryosi nomi b-n boşlanadi. Boşlaniş joyidan qariyb 189 km quyida, çapdan Fondaryo qöşiladi va 3. nomini oladi. Z.ga muzliklar va buloqlardan boşlanadigan 4200 ga yaqin irmoq quyiladi. Eng yiriklari — Fondaryo, Qöştutdaryo, Mağiyondaryo. Tojikiston hududiga qaraşli yuqori oqimida 3. Turkiston va Zarafşon toğ tizmalari oraliğida yon bağirlari baland va tik kötarilgan, köpçilik joylarida dara va tangilardan iborat tor vodiyda juda tez oqadi. Daryo vodiysi yirik irmoqlar kelib qöşiladigan joylardagina bir oz kengayadi. 3. Rabotxoja töğoni yaqinida Tojikiston hududidan çiqib, Özbekiston Respublikasi çegarasiga kiradi va Samarqand, Navoiy, Buxoro viloyatlaridan oqib ötadi. Samarqand ş. yaqinida (şarqrokda), Çöponota tepaligi yonida 3. ikki tarmoqqa — Okdaryo (öng) va Qoradaryo (çap)ga ajraladi. Ular Miyonkol o.ni hosil kilib, Navoiy viloyati Xatirçi tumani markazi — Yangirabot şaharçasi yaqinida birlaşadi va yana 3. nomi b-n oqadi. 3. suvining 70—75% qismi Qoradaryo tarmoğidan oqadi. Bu oraliqsa atrofdagi toğlardan köplab soy oqib tuşadi, suvning ozligi va suğorişga olinişi natijasida soylar 3. va uning tarmoqlarigaça yetib kelmay qurib qoladi. Navoiy ş. yaqinida, Boyqut va Toşrabot qişloqlari oraliğida dare vodiysi ança torayadi. Söng jan.ğarbiy yönalişda oqib, Qizilqum çöliga kirib boradi, Buxoro, söng Qoraköl vohalaridan oqib ötadi. Mana şu qismida (Qoraköl ş.gaça) Qoraköldaryo deb ham ataladi. Qoraköl ş.dan 3 km yuqorida qurilgan töğon — suv taqsimlagiçda 3. suvi kanallarga bölib yuborilgan. Töğondan quyida daryo özani yana ikki tarmoqqa ajraladi: çapdagisi (kattaroği) — Toyqir, öngdagisi esa Saribozor deb ataladi. Har ikki tarmoqning yuqori qismi suğoriş kanali sifatida xizmat qiladi. Suğorişdan ortgan va qaytarma suvlar Toyqir özani orqali Dengizkölga quyiladi. Saribozor tarmoği ham Qoraköl vohasidan ança narigaça davom etadi, lekin quyi oqimida özani köpinça quruq böladi. 3. Amudaryoga yetib bormaydi. Mil. av. 3. suvi Amudaryoga quyilgan degan fikr bor. Akad. Ya. Ğ. Ğulomov boşçiligida 50y.larda şu hududda ötkazilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida daryoning muzlik davridan söng, mil. av. 4ming yillikkaça Amudaryoga quyilganligini körsatuvçi izlar borligi aniklandi. Biroq yunon manbalarida, mas, Iskander Maqduniy (Aleksandr)nnng tarixçisi Kvint Kursiy Ruf, geograf Strabon (mil. av. 1a.), tarixçi Arrian (mil. av. 2a. Oxiri — 1a. boşi)lar «Politimet (3.) sersuv bölişiga qaramay, qumga singib ketadi» deb yozişgan. Lekin, Hofizi Abru (13621431) «Obi Köhak (3.) suvi toşganda Amudaryoga yetib boradi» deydi. Demak, 3. ma'lum davrlardagi tabiiy iqlim şaroitlarida Amudaryoga quyilgan.

Z.ning suv töplaş maydoni ança baland joylaşgan: Dupuli köprigidan yuqoridagi qismining örtaça bal. 3100 m. Şu tufayli havzasida doimiy qor va muzliklar köplab uçraydi. 3. havzasida mayd. 1 ga va undan katta bölgan 424 muzlik hisobga olingan, ularning umumiy mayd. 557 km2. 3. muzlik, doimiy qor, mavsumiy qor qoplami va buloq suvlaridan töyinadi. 3. havzasining toğli qismida 80 ga yaqin köl bor. Z.da tölinsuv davri apr.—sent. oylarida kuzatiladi. Bu davrda daryo yillik oqimining 80—85% oqib ötadi, oqimining qolgan qismi kuzgiqişki (okt.—mart) kam suvli davrga töğri keladi. Iyul—avg. oylarvda Z.da suv eng köp böladi. Z.ning Dupuli köprigida ölçangan örtaça köp yillik suv sarfi 154 m3/ sek yoki 4,86 km3 (1914—21, 1923—89). Z.ning örtaça yillik suv sarfi yillararo kam özgaradi: Dupuli köprigida uning eng kiçik örtaça yillik suv sarfi 112 m3/sek (1957), eng katta örtaça yillik suv sarfi 201 m3/ sek (1973). Daryoning suv miqdori yil davomida katta oralikda özgarib turadi: eng katta suv sarfi 1964 y. 31 mayda 996 m3/sek, eng kiçik suv sarfi 1928 y. 31 yanv.da 24 m3/sek ga teng bölgan. Z.ning örtaça köp yillik loyqa oqiziqlari sarfi Dupuli köprigi yaqinida 130 kg/sek yoki yiliga 4200 ming t ni taşkil etadi, suvining örtaça loyqaligi 0,80 kg/m3; daryo havzasining har bir km2 suv yigiliş maydoni yuzasidan örta hisobida yiliga 412 t tuproq va b. tog jinslari yuvilib turadi. Z.da 60y.lar oxiridan daryo suvi minerallaşuvi ortib bordi. 70y.larning boşlarida suvining minerallaşuvi quyi oqimida toğli qismiga nisbatan 2,9 marta köpaydi. Keyingi yillarda ham daryo suvining minerallaşuvi uning quyi qismi tomon borgan sari ortib boraverdi. Mac, 1979 y.da Z.ning yuqori oqimida minerallaşuv darajasi 0,22—0,39 g/l bölgan bölsa, Navoiy ş. yaqinida 0,58—1,05 g/l ortgan. Natijada 3. suvidan uning quyi oqimida içimlik suvi sifatida foydalaniş imkoniyati butunlay yöqoldi. 3. toğli qismida muzlamaydi, lekin şovuş kuzatiladi. Qiş faslining obhavo şaroitiga (issiq yoki sovuq kelişiga) boğliq holda bu hodisa 2—70 kun davom etadi. 3. quyi oqimida ba'zan qisqa muddat muz b-n qoplanişi mumkin. Qişda daryo, asosan, yer osti (buloq) suvlari hisobiga töyinadi. Paxta maydonlarini kengaytiriş maqsadida Z.dan Öngqirğoq kanali, Yangi Darğom, MiyonqolXatirçi, Markaziy Miyonqol kabi yangi kanallar çiqarilgan, eskilari ta'mirlangan. 3. suvidan samarali foydalaniş maqsadida Samarqand viloyatining Kattaqörğon ş. yaqinida Kattaqörğon suv ombori, Buxoro viloyatida esa Quyimozor suv ombori va gidrouzellar qurilgan. Z.ning quyi oqimidagi ekinzorlarga AmuQoraköl kanali, AmuBuxoro maşina kanali orqali Amudaryo suvi ham keltirilgan. Voqada suğoriladigan ekin maydonlari kengayişi va ulardan çiqadigan suvning köpayişi natijasida köplab yangi köllar paydo böldi, eskilari (Dengizköl, Şörköl) kattalaşdi (ularning soni 40 dan ortdi). 3. vohasida Samarqand, Buxoro, Kattaqörğon, Ğijduvon, Romitan, Navoiy (Karmana b-n birga) kabi şaharlar joylaşgan.

Ad.: Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroşayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafşana, T., 1966; Şul s V. L., M aşrapov R., Örta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Muhammadjon ov A. R., Quyi Zarafşon vodiysining suğoriliş tarixi, T., 1972; Çembarisov E. I., Bahriddinov B. O., Örta Osiyoning daryo va zovur suvlari gidroximiyasi, T., 1983; Hasanov H. H., Geografik nomlar siri, T., 1985; Rasulov A. R., Hikmatov F. H., Özbekistonning suv resurelari, ularni tejaş va muhofaza qiliş yöllari, T., 1989.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРАФШОН (форс, зар — олтин, афшон — сочувчи) — Тожикистон ва Ўзбекистондаги даре. Авесто ёдгорликларида «Дайтия» — «Эзгу сув» деб юритилган; юнонлар ҳукмронлиги даврида «Дайтия» сўзи юнончага айнан таржима қилиниб, Политимет — «Кўп эзгу сув» деб аталган; дарёнинг Сугд, Жирт, Жон, Сомжан шаклидаги номлари ҳам маълум; паҳлавий (қад. форсча) тилида «Номиқ» («Машҳур», «Эзгу»), форс тилидаги манбаларда Руди Мосаф, Руди Шарғ дейилган; арабча манбаларда эса Ҳарамком — «Муқадцас дарё», Водий усСуғд, Наҳр улБухоро каби номлари қайд этилган; «Бобурнома»да Оби Кўҳак деб тилга олинган; кейинроқ Дарёйи Кўҳак, 18а.дан 3. деб атала бошлаган. Уз. 877 км, ҳавзасининг майд. 41860 км2, шундан тоғли қисми 17710 км2, қолгани тоғ олди қирлари ва текисликка тўғри келади. 3. воҳасида мил. ав. 2минг йиллик — 1минг йиллик бошларида яшаган ўтроқ аҳоли З.дан каналариқлар чиқариб деҳқончилик қилган. 1—4а.ларда З.дан сув оладиган Дарғом, Қалқонота, Шаҳруд, Ромитан каби йирик каналлар, СангиСалоҳ, Катта Беглик, Дамдарё каби ариқлар қазилган. З.дан қад. Варақсар (ҳоз. Работхожа) қишлоғи яқинида араблар истилоси (712)дан анча олдин қурилган тўғондан учта ариқ чиқарилган. Энг шим.дагиси — Дарғом ариғи, қолган иккитаси темурийлар даврида Аббос ва Қораунас деб аталган, кейинчалик улар Янгиариқ ва Қозонариқ номини олган. Бу ариқлардан Самарқанд ш.дан жанубдаги ерлар суғорилган. Самарқанд ш.дан шарқдаги ерларга сув келтирилувчи Мирзаариқ, Туятортар ариқлари 5—6а.ларда қазилган деган маълумотлар бор. Қад. ариқлардан бўлган Нарпай (Наҳрпой) Суғднинг энг йирик ирригация иншооти ҳисобланган. Таби Зараутсой расмлари. Зарафшон дарёсининг юқори қисми. ийки, ўша даврларда Самарқанд ш. ҳам З.дан сув ичган. Навоий ва Бухоро вилоятларидаги Шофиркон (Шопурком), Харканруд (ҳоз. Қалқонруд), Хитраф ёки Говхитфар (ҳоз. Вобкентдарё), Бухоро ш.ни сув б-н таъминловчи Рудизар (ҳоз. Шоҳруд) каналлари ҳам қад. сув иншоотларидандир. Улар ҳақидаги маълумотлар Наршахий, Истахрий, Муқаддасий асарлари (Юа.)да келтирилади. 3. сувидан қадимдан Самарқанд, Бухоро, Кармана музофотлари б-н бирга Қашқадарё (Эски Ангор канали орқали) ва Жиззах (Эски Туятортар канали орқали) музофотлари ерлари ҳам баҳраманд бўлиб келган. 3. Туркистон, Зарафшон ва Олай тоғ тизмалари бириккан жой — Мастчоҳ (Кўксув) тоғ тугунидаги Зарафшон музлигидаи Мастчоҳ дарёси номи б-н бошланади. Бошланиш жойидан қарийб 189 км қуйида, чапдан Фондарё қўшилади ва 3. номини олади. З.га музликлар ва булоқлардан бошланадиган 4200 га яқин ирмоқ қуйилади. Энг йириклари — Фондарё, Қўштутдарё, Мағиёндарё. Тожикистон ҳудудига қарашли юқори оқимида 3. Туркистон ва Зарафщон тоғ тизмалари оралиғида ён бағирлари баланд ва тик кўтарилган, кўпчилик жойларида дара ва тангилардан иборат тор водийда жуда тез оқади. Дарё водийси йирик ирмоқлар келиб қўшиладиган жойлардагина бир оз кенгаяди. 3. Работхожа тўғони яқинида Тожикистон ҳудудидан чиқиб, Ўзбекистон Республикаси чегарасига киради ва Самарқанд, Навоий, Бухоро вилоятларидан оқиб ўтади. Самарқанд ш. яқинида (шарқрокда), Чўпонота тепалиги ёнида 3. икки тармоққа — Окдарё (ўнг) ва Қорадарё (чап)га ажралади. Улар Миёнкол о.ни ҳосил килиб, Навоий вилояти Хатирчи тумани маркази — Янгиработ шаҳарчаси яқинида бирлашади ва яна 3. номи б-н оқади. 3. сувининг 70—75% қисми Қорадарё тармоғидан оқади. Бу оралиқца атрофдаги тоғлардан кўплаб сой оқиб тушади, сувнинг озлиги ва суғоришга олиниши натижасида сойлар 3. ва унинг тармоқларигача етиб келмай қуриб қолади. Навоий ш. яқинида, Бойқут ва Тошработ қишлоқлари оралиғида даре водийси анча тораяди. Сўнг жан.ғарбий йўналишда оқиб, Қизилқум чўлига кириб боради, Бухоро, сўнг Қоракўл воҳаларидан оқиб ўтади. Мана шу қисмида (Қоракўл ш.гача) Қоракўлдарё деб ҳам аталади. Қоракўл ш.дан 3 км юқорида қурилган тўғон — сув тақсимлагичда 3. суви каналларга бўлиб юборилган. Тўғондан қуйида дарё ўзани яна икки тармоққа ажралади: чапдагиси (каттароғи) — Тойқир, ўнгдагиси эса Сарибозор деб аталади. Ҳар икки тармоқнинг юқори қисми суғориш канали сифатида хизмат қилади. Суғоришдан ортган ва қайтарма сувлар Тойқир ўзани орқали Денгизкўлга қуйилади. Сарибозор тармоғи ҳам Қоракўл воҳасидан анча наригача давом этади, лекин қуйи оқимида ўзани кўпинча қуруқ бўлади. 3. Амударёга етиб бормайди. Мил. ав. 3. суви Амударёга қуйилган деган фикр бор. Акад. Я. Ғ. Ғуломов бошчилигида 50й.ларда шу ҳудудда ўтказилган археологик тадқиқотлар натижасида дарёнинг музлик давридан сўнг, мил. ав. 4минг йилликкача Амударёга қуйилганлигини кўрсатувчи излар борлиги аникланди. Бироқ юнон манбаларида, мас, Искандер Мақдуний (Александр)нннг тарихчиси Квинт Курций Руф, географ Страбон (мил. ав. 1а.), тарихчи Арриан (мил. ав. 2а. Охири — 1а. боши)лар «Политимет (3.) серсув бўлишига қарамай, қумга сингиб кетади» деб ёзишган. Лекин, Ҳофизи Абру (13621431) «Оби Кўҳак (3.) суви тошганда Амударёга етиб боради» дейди. Демак, 3. маълум даврлардаги табиий иқлим шароитларида Амударёга қуйилган.

З.нинг сув тўплаш майдони анча баланд жойлашган: Дупули кўпригидан юқоридаги қисмининг ўртача бал. 3100 м. Шу туфайли ҳавзасида доимий қор ва музликлар кўплаб учрайди. 3. ҳавзасида майд. 1 га ва ундан катта бўлган 424 музлик ҳисобга олинган, уларнинг умумий майд. 557 км2. 3. музлик, доимий қор, мавсумий қор қоплами ва булоқ сувларидан тўйинади. 3. ҳавзасининг тоғли қисмида 80 га яқин кўл бор. З.да тўлинсув даври апр.—сент. ойларида кузатилади. Бу даврда дарё йиллик оқимининг 80—85% оқиб ўтади, оқимининг қолган қисми кузгиқишки (окт.—март) кам сувли даврга тўғри келади. Июль—авг. ойларвда З.да сув энг кўп бўлади. З.нинг Дупули кўпригида ўлчанган ўртача кўп йиллик сув сарфи 154 м3/ сек ёки 4,86 км3 (1914—21, 1923—89). З.нинг ўртача йиллик сув сарфи йиллараро кам ўзгаради: Дупули кўпригида унинг энг кичик ўртача йиллик сув сарфи 112 м3/сек (1957), энг катта ўртача йиллик сув сарфи 201 м3/ сек (1973). Дарёнинг сув миқдори йил давомида катта ораликда ўзгариб туради: энг катта сув сарфи 1964 й. 31 майда 996 м3/сек, энг кичик сув сарфи 1928 й. 31 янв.да 24 м3/сек га тенг бўлган. З.нинг ўртача кўп йиллик лойқа оқизиқлари сарфи Дупули кўприги яқинида 130 кг/сек ёки йилига 4200 минг т ни ташкил этади, сувининг ўртача лойқалиги 0,80 кг/м3; дарё ҳавзасининг ҳар бир км2 сув йигилиш майдони юзасидан ўрта ҳисобида йилига 412 т тупроқ ва б. тог жинслари ювилиб туради. З.да 60й.лар охиридан дарё суви минераллашуви ортиб борди. 70й.ларнинг бошларида сувининг минераллашуви қуйи оқимида тоғли қисмига нисбатан 2,9 марта кўпайди. Кейинги йилларда ҳам дарё сувининг минераллашуви унинг қуйи қисми томон борган сари ортиб бораверди. Mac, 1979 й.да З.нинг юқори оқимида минераллашув даражаси 0,22—0,39 г/л бўлган бўлса, Навоий ш. яқинида 0,58—1,05 г/л ортган. Натижада 3. сувидан унинг қуйи оқимида ичимлик суви сифатида фойдаланиш имконияти бутунлай йўқолди. 3. тоғли қисмида музламайди, лекин шовуш кузатилади. Қиш фаслининг обҳаво шароитига (иссиқ ёки совуқ келишига) боғлиқ ҳолда бу ҳодиса 2—70 кун давом этади. 3. қуйи оқимида баъзан қисқа муддат муз б-н қопланиши мумкин. Қишда дарё, асосан, ер ости (булоқ) сувлари ҳисобига тўйинади. Пахта майдонларини кенгайтириш мақсадида З.дан Ўнгқирғоқ канали, Янги Дарғом, МиёнқолХатирчи, Марказий Миёнқол каби янги каналлар чиқарилган, эскилари таъмирланган. 3. сувидан самарали фойдаланиш мақсадида Самарқанд вилоятининг Каттақўрғон ш. яқинида Каттақўрғон сув омбори, Бухоро вилоятида эса Қуйимозор сув омбори ва гидроузеллар қурилган. З.нинг қуйи оқимидаги экинзорларга АмуҚоракўл канали, АмуБухоро машина канали орқали Амударё суви ҳам келтирилган. Воқада суғориладиган экин майдонлари кенгайиши ва улардан чиқадиган сувнинг кўпайиши натижасида кўплаб янги кўллар пайдо бўлди, эскилари (Денгизкўл, Шўркўл) катталашди (уларнинг сони 40 дан ортди). 3. воҳасида Самарқанд, Бухоро, Каттақўрғон, Ғиждувон, Ромитан, Навоий (Кармана б-н бирга) каби шаҳарлар жойлашган.

Ад.: Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А., Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана, Т., 1966; Шул ьц В. Л., М ашрапов Р., Ўрта Осиё гидрографияси, Т., 1969; Муҳаммаджон ов А. Р., Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи, Т., 1972; Чембарисов Э. И., Баҳриддинов Б. О., Ўрта Осиёнинг дарё ва зовур сувлари гидрохимияси, Т., 1983; Ҳасанов Ҳ. Ҳ., Географик номлар сири, Т., 1985; Расулов А. Р., Ҳикматов Ф. Ҳ., Ўзбекистоннинг сув ресурелари, уларни тежаш ва муҳофаза қилиш йўллари, Т., 1989.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.