Zarafşon suvayirğiç köprigi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–45-b. — ziyouz.com

Zarafşon suvayirğiç köprigi — Samarqand ş. markazidan 7— 8 km şim.şarkda, Zarafşon daryosining söl qirğoğida pişiq ğiştdan qurilgan köprik. U tarixiy adabiyotlarda «Temur ravoği», «Puli Şodmon malik», «Abdullaxon köprigi» va «Şayboniyxon suvayirğiç köprigi» nomlari b-n yuritiladi. Garçi köprik tarixi Amir Temur va Abdullaxon nomi b-n boğlansada, aslida u 16a. boşida Şayboniyxon tomonidan kurilgan. Tarixçi va adib Kamoliddin Binoiyning «Şayboniynoma» asarida yozişiça, Şayboniyxon Buxorodan Samarqandga qaytişda (1502) şaharga kiriş oldidan öz laşkarlari b-n Zarafşon daryosining öng sohiliga tuşadi va daryoga yangi köprik qurişni buyuradi (Çöponota yaqinidagi Zarafşon ustiga qurilgan köprik buzilib ketgan bölsa kerak). Qurilişga uning barça askarlari safarbar etiladi. Toş va şoxşabbalardan kattakatta qorabura (faşina) lar yasalib, Zarafşonga töğon örnatiş va daryo oqimini tösişga kirişadilar. Ammo daryoni böğolmaydilar. Şundan söng Şayboniyxon Samarqanddan muhandislar çaqirtiradi. Xonning bevosita körsatmasiga binoan, ular daryoni boğlaş yölini aniqlab, köprik loyihasini tuzadilar. Töğon örnatilib, daryo boğlangaç, bir oy mobaynida köprik qurib bitkaziladi (1502 y. 3 noyab.). Bizgaça saqlangan birgina ravoğining kattaligiga qaraganda, köprik 7 ravoqdan iborat bölgan deb hisoblaş mumkin.

Daryoning hoz. mavjud kengligini hisobga olganda, köprikning uz. 200 m dan oşiqroq bölgani şubhasiz. Ammo inşoot qaçondan boşlab şikastlanib, uning ravoqlari birinketin buzilib ketganligi ma'lum emas. Ammo 19a.ning 40y.larida uning 3 ravoği butun bölgan. 1841—42 y.larda Rossiya dan Buxoroga yuborilgan K. F. Butenev boşliq digagomatik missiya iştirokçisi muhandis F. Bogoslovskiyning yozişiça, öşa vaqtda Qoradaryoning yarim oqimi şu 3 ravoq ostidan oqqan. 19a.ning örtalarida inşootning uçinçi ravoği vayron bölib, 2 ravoği qolgan. Samarqandda bölgan zilzila (1898 y. avg.) natijasida köprikning ikkinçi ravoği ham qulab tuşib, faqat oxirgi bir ravoği qolgan. A. Muhammadjonov ötkazgan (1962) arxeologik qazişlar natijasida inşootning qulab tuşgan ikkinçi va uçinçi ravoqlarining qoldiqlari topib tekşirildi. Inşootning böyi va eni 26 yoki 27 sm, qalinligi 5 sm li törtburçak pişiq ğiştlardan qurilgan. Hozirgaça saqlangan ravoğining kengligi 21 m 60 sm, bal. 11 m 85 sm va eni esa 9 m 10 sm ga teng. Ravoq birining ustiga ikkinçisi örnatilgan. Ikki qavat toqidan iborat bölib, uning yuqori toqi pastki toqiga nisbatan yarim ğişt çiqarilib işlangan. Pastki toqining qalinligi 165 sm va yuqori toqiniki — esa 125 sm ga teng. Ravoq tayançini mustahkamlaş va uning ajralib ketmasligi uçun ravoqning daryoning öng sohiliga örnatilgan jan. qanotining ikki tomoni maxsus bozu (tirgak) şaklida işlangan. Yaxlit qoyadan iborat tabiiy poydevor ustiga örnatilgan mazkur ravoq Zarafşon suvayirğiçining qisqa söl qanoti bölib, uning bir neça ravoqlardan iborat öng qanoti birinçi ravoqqa nisbatan 102° burçak hosil qilib, şarqqa tomon yönalgan. Ikkinçi ravoqsan faqat uning pastki poydevor qismigina saklangan. Bu daryo özani içida xarsanglardan işlangan köprik ustunlaridan biri bölib, uning uz. 8,5 m va eni 3 m 80 sm ga teng. Ravoqning kengligi esa 20 m 75 sm, uz. 8,5 mga teng bölgan. Inşootning uçinçi ravoğidan faqat poydevorining bir qismi sakdanib, boşqa ravoklaridan esa asorat ham qolmagan. Ravoq usti qismining eni 7 m dan ortiq bölgan. Ikki çetining balandligi ham, eni ham 1 m lik ğov qilib, pişiq ğiştdan işlanganligi mazkur inşootni loyihalaştirgan 16a. muhandislari daryo ustidan ötuvçilarning şaxsiy xavfsizligini ta'minlaş çoralarini hisobga olganligini körsatadi. Köprikda işlatilgan quriliş qorişmalari ham alohida diqqatga sazovordir. Sement kabi mustahkam biriktiruvçi qorişma hali ixtiro etilmagan örta asr şaroitida suv inşootlarini bino qilişda doimiy namlikka çidamli quriliş qorişmasi topib işlatilgan. Mas, köprik ustunlarining doimiy suv ostida turadigan qismi ösimlik kuli va ganç aralaş oxakdan tayyorlangan suvga çidamli maxsus turuvçi qismlari ösimlik kuli aralaş ganç qorişmasi b-n va nihoyat, inşootning doimiy quruq şaroitda turadigan yuqori qismi faqat ganç b-n işlab çiqilgan. 3. s. k. Samarqand xayotida muhim rol öynagan. Köprik orqali ötgan karvon yöllari Samarqand şim.da Toşkent vohasi va Sirdaryo böylaridagi tumanlar,. şarqda Farğona vodiysi hamda Nurota orqali Buxoro b-n boğlangan. Bundan taşqari, bu inşoot Zarafşonning Oqdaryo va Qoradaryolarga bölinişida suvayirğiç sifatida qam xizmat qilgan. Zarafşonning suvini teng ikkiga taqsimlaş maqsadida Okdaryo va Qoradaryolar örtasiga qurilgan töğon 3. s. k.ning markaziy ravoqlaridan biriga borib tutaşgan. Natijada Zarafşonning oqimi köprik ostidan utişi b-n ikkiga: Oqdaryo va Qoradaryo özanlariga bölinib oqqan. Şuning uçun xam bu inşoot tarixda suvayirğiç köprigi nomini olgan. Bu ayirğiçning yana bir katta ahamiyati şundaki, u Zarafşon suvini tartibga solgan, Miyonkol va b. tumanlarni barobar suğorişda katta rol öynagan. Köprikdan hoz. vaqtda saklanib qolgan yagona ravoq Özbekistonda gidrotexnika taraqqiyoti tarixini örganişda muxim ahamiyatga ega. 3. s. k. nodir tarixiy yodgorlik sifatida davlat muqofazasiga olingan.

Ad.Muhammadjonov A., Şayboniyxon suvayirğiç köprigi, T., 1969; Muhammadjonov A., Quyi Zarafşon vodiysining suğoriliş tarixi, T., 1972; Muhammadjonov A., Özbekistonning qadimgi gidrotexnika inşootlari, T., 1997.

Abdulahad Muhammadjonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРАФШОН СУВАЙИРҒИЧ КЎПРИГИ — Самарқанд ш. марказидан 7— 8 км шим.шаркда, Зарафшон дарёсининг сўл қирғоғида пишиқ ғиштдан қурилган кўприк. У тарихий адабиётларда «Темур равоғи», «Пули Шодмон малик», «Абдуллахон кўприги» ва «Шайбонийхон сувайирғич кўприги» номлари б-н юритилади. Гарчи кўприк тарихи Амир Темур ва Абдуллахон номи б-н боғлансада, аслида у 16а. бошида Шайбонийхон томонидан курилган. Тарихчи ва адиб Камолиддин Биноийнинг «Шайбонийнома» асарида ёзишича, Шайбонийхон Бухородан Самарқандга қайтишда (1502) шаҳарга кириш олдидан ўз лашкарлари б-н Зарафшон дарёсининг ўнг соҳилига тушади ва дарёга янги кўприк қуришни буюради (Чўпонота яқинидаги Зарафшон устига қурилган кўприк бузилиб кетган бўлса керак). Қурилишга унинг барча аскарлари сафарбар этилади. Тош ва шохшаббалардан каттакатта қорабура (фашина) лар ясалиб, Зарафшонга тўғон ўрнатиш ва дарё оқимини тўсишга киришадилар. Аммо дарёни бўғолмайдилар. Шундан сўнг Шайбонийхон Самарқанддан муҳандислар чақиртиради. Хоннинг бевосита кўрсатмасига биноан, улар дарёни боғлаш йўлини аниқлаб, кўприк лойиҳасини тузадилар. Тўғон ўрнатилиб, дарё боғлангач, бир ой мобайнида кўприк қуриб битказилади (1502 й. 3 нояб.). Бизгача сақланган биргина равоғининг катталигига қараганда, кўприк 7 равоқдан иборат бўлган деб ҳисоблаш мумкин.

Дарёнинг ҳоз. мавжуд кенглигини ҳисобга олганда, кўприкнинг уз. 200 м дан ошиқроқ бўлгани шубҳасиз. Аммо иншоот қачондан бошлаб шикастланиб, унинг равоқлари биринкетин бузилиб кетганлиги маълум эмас. Аммо 19а.нинг 40й.ларида унинг 3 равоғи бутун бўлган. 1841—42 й.ларда Россия дан Бухорога юборилган К. Ф. Бутенев бошлиқ дигагоматик миссия иштирокчиси муҳандис Ф. Богословскийнинг ёзишича, ўша вақтда Қорадарёнинг ярим оқими шу 3 равоқ остидан оққан. 19а.нинг ўрталарида иншоотнинг учинчи равоғи вайрон бўлиб, 2 равоғи қолган. Самарқандда бўлган зилзила (1898 й. авг.) натижасида кўприкнинг иккинчи равоғи ҳам қулаб тушиб, фақат охирги бир равоғи қолган. А. Муҳаммаджонов ўтказган (1962) археологик қазишлар натижасида иншоотнинг қулаб тушган иккинчи ва учинчи равоқларининг қолдиқлари топиб текширилди. Иншоотнинг бўйи ва эни 26 ёки 27 см, қалинлиги 5 см ли тўртбурчак пишиқ ғиштлардан қурилган. Ҳозиргача сақланган равоғининг кенглиги 21 м 60 см, бал. 11 м 85 см ва эни эса 9 м 10 см га тенг. Равоқ бирининг устига иккинчиси ўрнатилган. Икки қават тоқидан иборат бўлиб, унинг юқори тоқи пастки тоқига нисбатан ярим ғишт чиқарилиб ишланган. Пастки тоқининг қалинлиги 165 см ва юқори тоқиники — эса 125 см га тенг. Равоқ таянчини мустаҳкамлаш ва унинг ажралиб кетмаслиги учун равоқнинг дарёнинг ўнг соҳилига ўрнатилган жан. қанотининг икки томони махсус бозу (тиргак) шаклида ишланган. Яхлит қоядан иборат табиий пойдевор устига ўрнатилган мазкур равоқ Зарафшон сувайирғичининг қисқа сўл қаноти бўлиб, унинг бир неча равоқлардан иборат ўнг қаноти биринчи равоққа нисбатан 102° бурчак ҳосил қилиб, шарққа томон йўналган. Иккинчи равоқцан фақат унинг пастки пойдевор қисмигина сакланган. Бу дарё ўзани ичида харсанглардан ишланган кўприк устунларидан бири бўлиб, унинг уз. 8,5 м ва эни 3 м 80 см га тенг. Равоқнинг кенглиги эса 20 м 75 см, уз. 8,5 мга тенг бўлган. Иншоотнинг учинчи равоғидан фақат пойдеворининг бир қисми сакданиб, бошқа равокларидан эса асорат ҳам қолмаган. Равоқ усти қисмининг эни 7 м дан ортиқ бўлган. Икки четининг баландлиги ҳам, эни ҳам 1 м лик ғов қилиб, пишиқ ғиштдан ишланганлиги мазкур иншоотни лойиҳалаштирган 16а. муҳандислари дарё устидан ўтувчиларнинг шахсий хавфсизлигини таъминлаш чораларини ҳисобга олганлигини кўрсатади. Кўприкда ишлатилган қурилиш қоришмалари ҳам алоҳида диққатга сазовордир. Цемент каби мустаҳкам бириктирувчи қоришма ҳали ихтиро этилмаган ўрта аср шароитида сув иншоотларини бино қилишда доимий намликка чидамли қурилиш қоришмаси топиб ишлатилган. Мас, кўприк устунларининг доимий сув остида турадиган қисми ўсимлик кули ва ганч аралаш охакдан тайёрланган сувга чидамли махсус турувчи қисмлари ўсимлик кули аралаш ганч қоришмаси б-н ва ниҳоят, иншоотнинг доимий қуруқ шароитда турадиган юқори қисми фақат ганч б-н ишлаб чиқилган. 3. с. к. Самарқанд хаётида муҳим роль ўйнаган. Кўприк орқали ўтган карвон йўллари Самарқанд шим.да Тошкент воҳаси ва Сирдарё бўйларидаги туманлар,. шарқда Фарғона водийси ҳамда Нурота орқали Бухоро б-н боғланган. Бундан ташқари, бу иншоот Зарафшоннинг Оқдарё ва Қорадарёларга бўлинишида сувайирғич сифатида қам хизмат қилган. Зарафшоннинг сувини тенг иккига тақсимлаш мақсадида Окдарё ва Қорадарёлар ўртасига қурилган тўғон 3. с. к.нинг марказий равоқларидан бирига бориб туташган. Натижада Зарафшоннинг оқими кўприк остидан утиши б-н иккига: Оқдарё ва Қорадарё ўзанларига бўлиниб оққан. Шунинг учун хам бу иншоот тарихда сувайирғич кўприги номини олган. Бу айирғичнинг яна бир катта аҳамияти шундаки, у Зарафшон сувини тартибга солган, Миёнкол ва б. туманларни баробар суғоришда катта роль ўйнаган. Кўприкдан ҳоз. вақтда сакланиб қолган ягона равоқ Ўзбекистонда гидротехника тараққиёти тарихини ўрганишда мухим аҳамиятга эга. 3. с. к. нодир тарихий ёдгорлик сифатида давлат муқофазасига олинган.

Ад.Муҳаммаджонов А., Шайбонийхон сувайирғич кўприги, Т., 1969; Муҳаммаджонов А., Қуйи Зарафшон водийсининг суғорилиш тарихи, Т., 1972; Муҳаммаджонов А., Ўзбекистоннинг қадимги гидротехника иншоотлари, Т., 1997.

Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.