Zarafşon tizmasi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–46-b. — ziyouz.com

Zarafşon tizmasi - Pomir-Olay toğlariga mansub toğ tizmasi. Zarafşon daryosidan jan.da, Mastçoh (Köksuv) toğ tugunidan boşlanib, Turkiston tizmasiga parallel holda şarqsan ğarbga 420 km ga (Jom çöligaça) çözilgan. Gersin burmalanişida hosil bölgan, keyinçalik yemirilgan va uçlamçi davrda qayta kötarilib hoz. qiyofaga kelgan. Zamini asosan paleozoy ohaktoşlari, kristalli slanetslar va qisman granitlardan (ğarbida) tuzilgan. 3. t.da qoya, tik jarlik va çuqur vodiylar köp. Ohaktoşli joylarida karst hodisalari uçraydi. 3. t.ning ğarbiy qismidagi Qirqtoğ platosida (Ziyovuddin toğlari yaqinida) Örta Osiyoda eng çuqur, dunyodagi yirik karst ğorlaridan biri Kili (yoki Kiyev) ğori (tubidagi köl b-n birga çuq. 950 m) joylaşgan. Tizmaning şarqiy qismi Mastçoh va Yağnob daryolari havzalarini, ğarbiy qismi Zarafşon va Qaşqadaryo qavzalarini birbiridan ajratib turadi. Şarqiy qismining örtaça bal. 4000—4500 m.

3. t.da bir qança böylama depressiya (graben) va köndalang vodiylar mavjud. Zarafşon daryosining irmoqlari — Fondaryo, Kiştutsoy, Mağiyondaryo 3. t.ni köndalang kesib ötib, tizmani uç qismga böladi. Fondaryogaça bölgan şarqiy kambar qismi Mastçoh toğlari deb ataladi, unda qirrali çöqqi köp. Şim. yon bağri qiya, janubiysi tik. Bal. 4500—5000 m, eng baland joyi Tutak çöqqisi, 5433 m. Baland qismida qor va muzlik köp. Şarkda Fondaryo va ğarbda Kiştutsoy oraliğida Fon toğlari joylaşgan. Şim. yon bağri (Zarafşon vodiysi tomon) tik va qoyali bölib, jan. Hisor toğlariga tutaşib ketadi. Slanets va ohaktoşlaridan tuzilgan şim. yon bağrida yoriq köp. Bu yoriklar taşqi kuçlar ta'sirida kengayib bormoqda; toğlarda köçkilar bölib turadi. 3. t.ning kiçikroq muzliklar b-n qoplangan eng baland Çimtarğa çöqqisi (5489 m) şu qismida. Muzliklarning umumiy mayd. 307 km2. Kiştutsoydan ğarbga tomon toğ pasayib, u yerda örtaça bal. 2500 m bölgan platosimon toğlar bor. Mağiyondaryodan Taxtaqoraça dovonigaça Çaqalikalon toği davom etadi, uning şarqiy kismi baland, şim. yon bağri tik. Dovonning ğarbidagi Qoratepa toği ğarbga tomon pasaya borib, bal. 500—600 m li adirlar b-n tugaydi. Adirlar Kattaqörğon ş.dan jan.da balandlaşa borib, Zirabuloq toğlariga tutaşadi. Zirabuloq va Ziyovuddin toğlari 3. t.ning ğarbiy davomidir. 3. t. iqlimi kontinental. Toğ oldi qiyaliklari va yon bağirlarining iklimi issiq va quruq, yuqoriga kötarilgan sari iqlimi salqinlaşadi va yoğin köpayadi. Yanv.ning örtaça trasi pastroq qismida —0,5° dan 2° gaça, 2500— 3000 m balandlikda esa —6° dan —10° gaça. Iyulning örtaça trasi past joylarda 25—29°, baland qismida esa 15— 18°. Maksimum tra 40—42°. Yillik yoğin miqdori 200—400 mm.

Toğ yon bağirlari siyrak örmon (asosan arçazor) b-n qoplangan. Toğning 800 m gaça bölgan va lyoss hamda lyossli qumloq jinslardan tuzilgan qismlarida oddiy va tipik böz tuproq, 800—1500 m balandlikda qönğir böz tuproqtarqalgan. 1500—2000 m balandlikda toğ örmondaşt mintaqasidagi jigarrang va jigarrangqönğir tuproqlarda zarang, arça, yonğoq, bodom, qatranği, pista, dölana, itburun, çiya ösadi. 2500—3000 m balandliklar subalp mintaqasidan iborat, u yerlarda muşukquyruq, qönğirboş, oqsöxta, kovrak, betaga ösadi. 3000 m dan baland qismidagi alp mintaqasida töq qönğir va qönğir ötloqi, ötloqi tuproqlarda oqmomiq, tönğizsirt, suvrang, çoyöt, çalov, betaga, qiziltikan, paxtak ösadi.

3. t.dagi örmon va butazorlarda örmon kalamuşi, olmaxon uçraydi, alp mintaqasida esa qizil dumli suğur, qizil pişçuxa, kulrang sassiqközan, tibet burguti, kaptar, silovsin, toş suvsari, jayra, yovvoyi eçkilar yaşaydi.

3. t. yaylovlaridan çorvaçilikda keng foydalaniladi. Daryo vodiylarida qişloqlar, ekinzorlar, boğlar bor.

Ad.: Baratov P., Orografiya dolini reki Zarafşon, v sb. «Voprosi izuçeniya i ispolzovaniya prirodi i prirodnix resursov Sredney Azii i sopredelnix stran», T., 1970.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРАФШОН ТИЗМАСИ - Помир-Олай тоғларига мансуб тоғ тизмаси. Зарафшон дарёсидан жан.да, Мастчоҳ (Кўксув) тоғ тугунидан бошланиб, Туркистон тизмасига параллел ҳолда шарқцан ғарбга 420 км га (Жом чўлигача) чўзилган. Герцин бурмаланишида ҳосил бўлган, кейинчалик емирилган ва учламчи даврда қайта кўтарилиб ҳоз. қиёфага келган. Замини асосан палеозой оҳактошлари, кристалли сланецлар ва қисман гранитлардан (ғарбида) тузилган. 3. т.да қоя, тик жарлик ва чуқур водийлар кўп. Оҳактошли жойларида карст ҳодисалари учрайди. 3. т.нинг ғарбий қисмидаги Қирқтоғ платосида (Зиёвуддин тоғлари яқинида) Ўрта Осиёда энг чуқур, дунёдаги йирик карст ғорларидан бири Кили (ёки Киев) ғори (тубидаги кўл б-н бирга чуқ. 950 м) жойлашган. Тизманинг шарқий қисми Мастчоҳ ва Яғноб дарёлари ҳавзаларини, ғарбий қисми Зарафшон ва Қашқадарё қавзаларини бирбиридан ажратиб туради. Шарқий қисмининг ўртача бал. 4000—4500 м.

3. т.да бир қанча бўйлама депрессия (грабен) ва кўндаланг водийлар мавжуд. Зарафшон дарёсининг ирмоқлари — Фондарё, Киштутсой, Мағиёндарё 3. т.ни кўндаланг кесиб ўтиб, тизмани уч қисмга бўлади. Фондарёгача бўлган шарқий камбар қисми Мастчоҳ тоғлари деб аталади, унда қиррали чўққи кўп. Шим. ён бағри қия, жанубийси тик. Бал. 4500—5000 м, энг баланд жойи Тутак чўққиси, 5433 м. Баланд қисмида қор ва музлик кўп. Шаркда Фондарё ва ғарбда Киштутсой оралиғида Фон тоғлари жойлашган. Шим. ён бағри (Зарафшон водийси томон) тик ва қояли бўлиб, жан. Ҳисор тоғларига туташиб кетади. Сланец ва оҳактошларидан тузилган шим. ён бағрида ёриқ кўп. Бу ёриклар ташқи кучлар таъсирида кенгайиб бормоқда; тоғларда кўчкилар бўлиб туради. 3. т.нинг кичикроқ музликлар б-н қопланган энг баланд Чимтарға чўққиси (5489 м) шу қисмида. Музликларнинг умумий майд. 307 км2. Киштутсойдан ғарбга томон тоғ пасайиб, у ерда ўртача бал. 2500 м бўлган платосимон тоғлар бор. Мағиёндарёдан Тахтақорача довонигача Чақаликалон тоғи давом этади, унинг шарқий кисми баланд, шим. ён бағри тик. Довоннинг ғарбидаги Қоратепа тоғи ғарбга томон пасая бориб, бал. 500—600 м ли адирлар б-н тугайди. Адирлар Каттақўрғон ш.дан жан.да баландлаша бориб, Зирабулоқ тоғларига туташади. Зирабулоқ ва Зиёвуддин тоғлари 3. т.нинг ғарбий давомидир. 3. т. иқлими континентал. Тоғ олди қияликлари ва ён бағирларининг иклими иссиқ ва қуруқ, юқорига кўтарилган сари иқлими салқинлашади ва ёғин кўпаяди. Янв.нинг ўртача траси пастроқ қисмида —0,5° дан 2° гача, 2500— 3000 м баландликда эса —6° дан —10° гача. Июлнинг ўртача траси паст жойларда 25—29°, баланд қисмида эса 15— 18°. Максимум тра 40—42°. Йиллик ёғин миқдори 200—400 мм.

Тоғ ён бағирлари сийрак ўрмон (асосан арчазор) б-н қопланган. Тоғнинг 800 м гача бўлган ва лёсс ҳамда лёссли қумлоқ жинслардан тузилган қисмларида оддий ва типик бўз тупроқ, 800—1500 м баландликда қўнғир бўз тупроқтарқалган. 1500—2000 м баландликда тоғ ўрмондашт минтақасидаги жигарранг ва жигаррангқўнғир тупроқларда заранг, арча, ёнғоқ, бодом, қатранғи, писта, дўлана, итбурун, чия ўсади. 2500—3000 м баландликлар субальп минтақасидан иборат, у ерларда мушукқуйруқ, қўнғирбош, оқсўхта, коврак, бетага ўсади. 3000 м дан баланд қисмидаги альп минтақасида тўқ қўнғир ва қўнғир ўтлоқи, ўтлоқи тупроқларда оқмомиқ, тўнғизсирт, сувранг, чойўт, чалов, бетага, қизилтикан, пахтак ўсади.

3. т.даги ўрмон ва бутазорларда ўрмон каламуши, олмахон учрайди, альп минтақасида эса қизил думли суғур, қизил пишчуха, кулранг сассиқкўзан, тибет бургути, каптар, силовсин, тош сувсари, жайра, ёввойи эчкилар яшайди.

3. т. яйловларидан чорвачиликда кенг фойдаланилади. Дарё водийларида қишлоқлар, экинзорлар, боғлар бор.

Ад.: Баратов П., Орография долины реки Зарафшон, в сб. «Вопросы изучения и использования природы и природных ресурсов Средней Азии и сопредельных стран», Т., 1970.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.