Zarafşon vodiysi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41–42-b. — ziyouz.com
Zarafşon vodiysi - Örta Osiyoning markaziy qismida, TurkistonOqtov b-n Zarafşon tizmalari orasida joylaşgan köndalang vodiy. 3. v.ning şarqiy toğli qismi Tojikiston, ğarbiy toğ etagi va tekislik qismi Özbekiston hududida. Tektonik yöl b-n vujudga kelgan. Hoz. relyefining şakllanişida Zarafşon daryosining doimiy va vaqtli irmoqlari hamda şamol muhim rol öynagan. 3. v. Zarafşon muzligidan (bal. 2775 m) boşlanib, ğarbda Sandiqli qumigaça (bal. 185 m) 781 km ga çözilgan. Vodiy şu masofada ğarbiy, jan.ğarbiy yönalişda davom etadi va astasekin pasayib xamda kengayib boradi. 3. v., asosan, ustini törtlamçi davr allyuvial jinslari qoplagan uçlamçi davr çökindi jinslaridan tarkib topgan. Bu yerda neogen davrigaça dengiz bölgan. Alp orogenezida vodiy quruqlikka aylangan. Zarafşon daryosi öz özanini çuqurlaştirib, terrasa (köhna qayir)lar hosil qilgan. 3. v.ning şarqiy toğli qismida 6 ta terrasa bor. Panjakent ş.gaça (300 km masofada) vodiy tor va çuqur, Turkiston va Zarafşon tizmalari undan tik kötarilib turadi. Zarafşon daryosi yuqori qismida muz xarakati b-n vujudga kelgan ança keng (4—5 km) vodiy hosil kilgan. Kiştutsoyning Zarafşonga quyiladigan yerida vodiy juda tor, toğ yon bağri daryo qirğoğidan tik kötarilgan. Quyi qismida vodiy kengayib, Özbekiston hududiga ötgaç, kengligi ayrim joylarda 60—70 km ga (Buxoro vohasida) yetadi. Özbekiston xududida 3. v.ning uzunligi qariyb 480 km bölib, bu qismida Samarqand, Buxoro, Qoraköl vohalari joylaşgan.
Samarqand vohasi Samarqand botiğida joylaşgan, şim.dan Ğubdintoğ—Oqtoğ— Qoratoğ, jan. dan Qoratepa—Zirabuloq—Ziyovuddin kabi unça baland bölmagan toğlar b-n öralgan. Z. v. bu vohada ança (50 km gaça) keng. Navoiy ş.dan ötgaç, vodiy yana torayadi. Qiziltepa va Oftobaçi qirlari birbiriga juda yaqinlaşib, Hazar yölagini (kengligi 8—10 km) hosil kiladi. Vohaning yer yuzasi tekis; uni Zarafşon daryosi va vaqtinça oqar soylar kesib parçalagan, ba'zi yerlarida jarlar hosil qilgan. Hazar yölagidan ötgaç, vodiy yana kengayadi va jan.ğarbga burilib, Buxoro vohasini hosil qiladi. Bu qismida 3. v.ning kengligi 70 km ga yetadi hamda tekislikka aylanadi. Voha şim. dan Qizilqum b-n, şarkdan Qöştepa, Azkamar, Quyimozor, Qaynağaç, Qumsulton kabi tepaliklar, janub va jan.ğarbdan esa Qoraköl platosi b-n öralgan. Buxoro vohasi jan.ğarbga, ğarb va şim. ğarbga bir oz nişab. Uning mutlaq bal. 200—280 m. Vohani kanallar, ariqlar kesib ötgan. 3. v. Buxoro vohasida jan. ğarbga torayib boradi hamda Qoraköl platosi yonida ança torayib Qoraköl yölagini hosil qiladi. Söngra vodiy yana kengayib Qoraköl vohasi boşlanadi. Qoraköl vohasini jan.ğarbdan Sandiqli qumi, şim.şarqdan Qoraköl platosi va jan.dan Eşakçi qumligi örab turadi. Bu yerda vodiyning kengligi 48—50 km, mutlaq bal. 185—200 m. Kiçik şör köl, pastliklar bor. 3. v. Örta Osiyoning markaziy qismida joylaşganligidan iqlimi kontinental. Vodiy ğarbdan şarqqa ança çözilganligi va relyefning balandlaşib borişi tufayli tra rejimi va yoğinlar miqdori har joyda turliça. Yillik örtaça tra tekislik qismida 12—15°, toğli kismida 12— 0,7°. Yoz vodiyning tekislik qismida issiq bölib, uzoq davom etadi, iyulning örtaça trasi 25—29°, toğli qismida esa 20—7,7°. Ba'zan tra tekislik kismida 44° ga, toğli qismida 33° ga çiqadi. Qiş vodiyning tekislik kismida ança iliq bölib, yanv.ning örtaça trasi 0° dan —1,3° gaça, toğli kismida —3° dan —10° gaça böladi. Eng past tra —35°. Yillik yoğin 114—400 mm (ğarbdan şarqqa ortib boradi), faqat Zarafşon tizmasining ğarbiy qismi — Omonqötonda 881 mm. Yoğinning köp qismi tekislik kismida yilning sovuq faslida, toğli kismida esa issiq faslda ham tuşadi. Vodiyning asosiy daryosi — Zarafşon. Köllaridan eng yirigi — Dengizköl. 3. v. botikda joylaşganligi sababli yer osti suvlari mavjud. Vodiyda tuproq va ösimlik koplami balandlik mintakalari hosil kilgan. Vodiyning eng pastki 400—500 m balandlikkaça bölgan yerlari çöl mintaqasiga kiradi. Bu mintakaning tuproği oç böz tuprok, unda, asosan, arpağon, tarokboş, lolaqizğaldok, qoramaşoq, kovrak, çitir, toşlok yerlarda esa şuvoq, burgan va b. ösadi. Çöl mintaqasidan söng adirlar boşlanib, bal. 500 m dan 1200 m gaça bölgan yerlarni öz içiga oladi. Bu yerlarda tipik va töq tusli böz tuproq tarqalgan. Qunğirboş, rang, nöxatak, yönğiçka, yaltirboş, okquray, gulxayri, sasir, qasmaldoq, çalov, yetmak kabi ötlar; zirk, na'matak kabi butalar ösadi. Vodiyning 1200 m dan 2700 m gaça bölgan qismi toğ mintakasidan iborat bölib, bu yerlarda jigarrang va qönğir toğörmon tuproklari uçraydi. Ötlardan taktak, taroqboş, çayir, butalardan uçkat, bodomça, daraxtlardan arça ösadi. Vodiyning 2700 m dan baland qismi yaylov mintaqasidan iborat, tuproği jigarrang.
Hayvonlardan böri, tulki, quyon, çiyaböri va b., parrandalardan kirğovul, loyxörak, ördak, çuğurçiq, çumçuq, söfitörğay va b., bulardan taşqari, qar xil ilon, kaltakesak, tipratikan, kalamuş, körsiçqon va b. uçraydi.
3. v. Özbekiston va Tojikiston xöjaligida muhim örin tutadi. Vodiyda suğoriladigan va suğorişga yaroqli yer köp. Çorvaçilikni rivojlantiriş uçun tabiiy ötloq va piçanzorlar bor.
3. v. özining kurkam boğ va mevazorlari b-n qadimdan maşhur. Vodiyda gaz, kömir, oltin, turli xil quriliş materiallari konlari, mineral suvlar va b. bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАРАФШОН ВОДИЙСИ - Ўрта Осиёнинг марказий қисмида, ТуркистонОқтов б-н Зарафшон тизмалари орасида жойлашган кўндаланг водий. 3. в.нинг шарқий тоғли қисми Тожикистон, ғарбий тоғ этаги ва текислик қисми Ўзбекистон ҳудудида. Тектоник йўл б-н вужудга келган. Ҳоз. рельефининг шаклланишида Зарафшон дарёсининг доимий ва вақтли ирмоқлари ҳамда шамол муҳим роль ўйнаган. 3. в. Зарафшон музлигидан (бал. 2775 м) бошланиб, ғарбда Сандиқли қумигача (бал. 185 м) 781 км га чўзилган. Водий шу масофада ғарбий, жан.ғарбий йўналишда давом этади ва астасекин пасайиб хамда кенгайиб боради. 3. в., асосан, устини тўртламчи давр аллювиал жинслари қоплаган учламчи давр чўкинди жинсларидан таркиб топган. Бу ерда неоген давригача денгиз бўлган. Альп орогенезида водий қуруқликка айланган. Зарафшон дарёси ўз ўзанини чуқурлаштириб, терраса (кўҳна қайир)лар ҳосил қилган. 3. в.нинг шарқий тоғли қисмида 6 та терраса бор. Панжакент ш.гача (300 км масофада) водий тор ва чуқур, Туркистон ва Зарафшон тизмалари ундан тик кўтарилиб туради. Зарафшон дарёси юқори қисмида муз харакати б-н вужудга келган анча кенг (4—5 км) водий ҳосил килган. Киштутсойнинг Зарафшонга қуйиладиган ерида водий жуда тор, тоғ ён бағри дарё қирғоғидан тик кўтарилган. Қуйи қисмида водий кенгайиб, Ўзбекистон ҳудудига ўтгач, кенглиги айрим жойларда 60—70 км га (Бухоро воҳасида) етади. Ўзбекистон худудида 3. в.нинг узунлиги қарийб 480 км бўлиб, бу қисмида Самарқанд, Бухоро, Қоракўл воҳалари жойлашган.
Самарқанд воҳаси Самарқанд ботиғида жойлашган, шим.дан Ғубдинтоғ—Оқтоғ— Қоратоғ, жан. дан Қоратепа—Зирабулоқ—Зиёвуддин каби унча баланд бўлмаган тоғлар б-н ўралган. З. в. бу воҳада анча (50 км гача) кенг. Навоий ш.дан ўтгач, водий яна тораяди. Қизилтепа ва Офтобачи қирлари бирбирига жуда яқинлашиб, Ҳазар йўлагини (кенглиги 8—10 км) ҳосил килади. Воҳанинг ер юзаси текис; уни Зарафшон дарёси ва вақтинча оқар сойлар кесиб парчалаган, баъзи ерларида жарлар ҳосил қилган. Ҳазар йўлагидан ўтгач, водий яна кенгаяди ва жан.ғарбга бурилиб, Бухоро воҳасини ҳосил қилади. Бу қисмида 3. в.нинг кенглиги 70 км га етади ҳамда текисликка айланади. Воҳа шим. дан Қизилқум б-н, шаркдан Қўштепа, Азкамар, Қуйимозор, Қайнағач, Қумсултон каби тепаликлар, жануб ва жан.ғарбдан эса Қоракўл платоси б-н ўралган. Бухоро воҳаси жан.ғарбга, ғарб ва шим. ғарбга бир оз нишаб. Унинг мутлақ бал. 200—280 м. Воҳани каналлар, ариқлар кесиб ўтган. 3. в. Бухоро воҳасида жан. ғарбга торайиб боради ҳамда Қоракўл платоси ёнида анча торайиб Қоракўл йўлагини ҳосил қилади. Сўнгра водий яна кенгайиб Қоракўл воҳаси бошланади. Қоракўл воҳасини жан.ғарбдан Сандиқли қуми, шим.шарқдан Қоракўл платоси ва жан.дан Эшакчи қумлиги ўраб туради. Бу ерда водийнинг кенглиги 48—50 км, мутлақ бал. 185—200 м. Кичик шўр кўл, пастликлар бор. 3. в. Ўрта Осиёнинг марказий қисмида жойлашганлигидан иқлими континентал. Водий ғарбдан шарққа анча чўзилганлиги ва рельефнинг баландлашиб бориши туфайли тра режими ва ёғинлар миқдори ҳар жойда турлича. Йиллик ўртача тра текислик қисмида 12—15°, тоғли кисмида 12— 0,7°. Ёз водийнинг текислик қисмида иссиқ бўлиб, узоқ давом этади, июлнинг ўртача траси 25—29°, тоғли қисмида эса 20—7,7°. Баъзан тра текислик кисмида 44° га, тоғли қисмида 33° га чиқади. Қиш водийнинг текислик кисмида анча илиқ бўлиб, янв.нинг ўртача траси 0° дан —1,3° гача, тоғли кисмида —3° дан —10° гача бўлади. Энг паст тра —35°. Йиллик ёғин 114—400 мм (ғарбдан шарққа ортиб боради), фақат Зарафшон тизмасининг ғарбий қисми — Омонқўтонда 881 мм. Ёғиннинг кўп қисми текислик кисмида йилнинг совуқ фаслида, тоғли кисмида эса иссиқ фаслда ҳам тушади. Водийнинг асосий дарёси — Зарафшон. Кўлларидан энг йириги — Денгизкўл. 3. в. ботикда жойлашганлиги сабабли ер ости сувлари мавжуд. Водийда тупроқ ва ўсимлик коплами баландлик минтакалари ҳосил килган. Водийнинг энг пастки 400—500 м баландликкача бўлган ерлари чўл минтақасига киради. Бу минтаканинг тупроғи оч бўз тупрок, унда, асосан, арпағон, тарокбош, лолақизғалдок, қорамашоқ, коврак, читир, тошлок ерларда эса шувоқ, бурган ва б. ўсади. Чўл минтақасидан сўнг адирлар бошланиб, бал. 500 м дан 1200 м гача бўлган ерларни ўз ичига олади. Бу ерларда типик ва тўқ тусли бўз тупроқ тарқалган. Қунғирбош, ранг, нўхатак, йўнғичка, ялтирбош, окқурай, гулхайри, сасир, қасмалдоқ, чалов, етмак каби ўтлар; зирк, наъматак каби буталар ўсади. Водийнинг 1200 м дан 2700 м гача бўлган қисми тоғ минтакасидан иборат бўлиб, бу ерларда жигарранг ва қўнғир тоғўрмон тупроклари учрайди. Ўтлардан тактак, тароқбош, чайир, буталардан учкат, бодомча, дарахтлардан арча ўсади. Водийнинг 2700 м дан баланд қисми яйлов минтақасидан иборат, тупроғи жигарранг.
Ҳайвонлардан бўри, тулки, қуён, чиябўри ва б., паррандалардан кирғовул, лойхўрак, ўрдак, чуғурчиқ, чумчуқ, сўфитўрғай ва б., булардан ташқари, қар хил илон, калтакесак, типратикан, каламуш, кўрсичқон ва б. учрайди.
3. в. Ўзбекистон ва Тожикистон хўжалигида муҳим ўрин тутади. Водийда суғориладиган ва суғоришга яроқли ер кўп. Чорвачиликни ривожлантириш учун табиий ўтлоқ ва пичанзорлар бор.
3. в. ўзининг куркам боғ ва мевазорлари б-н қадимдан машҳур. Водийда газ, кўмир, олтин, турли хил қурилиш материаллари конлари, минерал сувлар ва б. бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.