Zarba

Zarba ZARBA, zarb (fizikada) — harakatlanayotgan qattiq jismlar töqnaşganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz b-n özaro ta'sirlaşganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. 3. davom etadigan vaqt oraliği, odatda, juda qisqa (sekundning ön minglik uluşlaridan mln. lik uluşlarigaça), birbiriga uriluvçi jismlarning kontakt (tutaşuvçi) yuzalaridagi kuçlar (3. kuçlari) esa juda katta oniy kuçlar böladi. Töqnaşgan sistemalar uçun oniy kuçlar içki kuçlar hisoblanadi. 3. vaqtida paydo böladigan impulslar oniy impulsl ar deyiladi. 3. tufayli jismlarning yönalişi, tezligi, şakli özgaradi, qoldiq deformatsiyalar, tovuş tebranişlari, jismlarning qizişi va b.lar sodir böladi. Ikki tomonlama uriliş tezligi kritik tezlikdan katta bölgan hollarda esa jismlarning 3. ta'sir etgan joyi yemirilişi mumkin. 3. töğri, markaziy, burçakli, plastik, elastik va h. k. bölişi mumkin. 3. kuçi Ğ} ning şu kuç ta'sir etib turgan vaqt t ga köpaytmasi /73T=S1 zarba impulsi deyiladi. 3. vaqtida Ğ' juda katta, t juda kiçik böladi. Şu sababli, 3. vaqtida jismga tuşadigan ta'sirni ifodalaşda 3. kuçi örniga 3. impulsi işlatiladi. Z.ning elementar nazariyasiga köra, jism tezligining 3. vaqtidagi özgarişi tiklaniş koeffitsiyenti kuç b-n ifodalanadi; bu koeffitsiyentning qiymati urilayotgan jismlar materialiga boğliq. Mac, yoğoç şar uçun k = j, pölat şar uçun ^ ; k=\ bölsa mutlaq elastik 3., k=0 bölganda mutlaq noelastik 3. deyiladi. Maşina va mexanizmlar, inşoot elementlarini hisoblaşda ularning Z.ga çidamliligi e'tiborga olinadi. Z.dan jismlarni deformatsiyalaş (yassilaş, maydalaş, ştamplaş va b.) hamda harakatlantiriş (mas, qoziq, mix qoqiş va b.) maqsadida foydalaniş mumkin.