Zarbiy tezlaniş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48-b. — ziyouz.com
Zarbiy tezlaniş (kosmonavtikada) — kosmik parvozda kosmonavt katapultalanganda, avariya holatlarida, kabina kosmonavt b-n birga eltuvçi raketadan ajralganda va kosmik kema (KK) qurukdikka qöndirilganda vujudga keladigan tezlaniş. Qisqa vaqt (1 s çamasi) davom etadi va tez (bir neça d/s dan ming d/s gaça) ösib boradi. Odamning şikastlanmay yerga tuşişida 3. t.ning ta'sir yönalişi, tezligining ortib borişi, örindiqning şakli, boğlaş sistemasi, gavda holati, kosmonavt organizmining tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. Agar 3. t. vektori umurtqa poğonasi yönalişiga töğri kelsa (yoki şu yönalişga yaqinlaşsa), uni sindirişga intiladi. Mas, katapultlaniş vaqtida (3. t. 200—500 d/s tezlikdan ortganda va 3. t. 0,1—0,2 s ta'sir kilganda) çidaş çegarasi 20—22 d ni taşkil qiladi. Köndalang yönalişdagi 3. t. uçun bu çegara ança yuqori böladi. Ammo bunda parenximatoz organlar, ayniqsa, öpka jarohatlanişi mumkin. Avariya yuz berganda KK ni yerga qattiq qöndirişda 3. t.ning ösib boriş tezligi 2000—3000 d/s ga yetişi mumkin. Agar bunda 3. t. 25— 30 d dan ortsa, miya şikastlanişi, hatto ölim yuz berişi mumkin. KK ni yerga qöndiriş paytida paydo böladigan zarblarni kamaytiriş maksadida paraşyut sistemasidan taşqari maxsus qöndiriş qurilmasi yoki tormozlovçi raketa qurilmalari qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАРБИЙ ТЕЗЛАНИШ (космонавтикада) — космик парвозда космонавт катапульталанганда, авария ҳолатларида, кабина космонавт б-н бирга элтувчи ракетадан ажралганда ва космик кема (КК) қурукдикка қўндирилганда вужудга келадиган тезланиш. Қисқа вақт (1 с чамаси) давом этади ва тез (бир неча д/с дан минг д/с гача) ўсиб боради. Одамнинг шикастланмай ерга тушишида 3. т.нинг таъсир йўналиши, тезлигининг ортиб бориши, ўриндиқнинг шакли, боғлаш системаси, гавда ҳолати, космонавт организмининг тайёргарлиги муҳим аҳамиятга эга. Агар 3. т. вектори умуртқа поғонаси йўналишига тўғри келса (ёки шу йўналишга яқинлашса), уни синдиришга интилади. Мас, катапультланиш вақтида (3. т. 200—500 д/с тезликдан ортганда ва 3. т. 0,1—0,2 с таъсир килганда) чидаш чегараси 20—22 д ни ташкил қилади. Кўндаланг йўналишдаги 3. т. учун бу чегара анча юқори бўлади. Aммо бунда паренхиматоз органлар, айниқса, ўпка жароҳатланиши мумкин. Авария юз берганда КК ни ерга қаттиқ қўндиришда 3. т.нинг ўсиб бориш тезлиги 2000—3000 д/с га етиши мумкин. Агар бунда 3. т. 25— 30 д дан ортса, мия шикастланиши, ҳатто ўлим юз бериши мумкин. КК ни ерга қўндириш пайтида пайдо бўладиган зарбларни камайтириш максадида парашют системасидан ташқари махсус қўндириш қурилмаси ёки тормозловчи ракета қурилмалари қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.