Zarbiy tölqin
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48-b. — ziyouz.com
Zarbiy tölqin tovuş tezligi dan katta tezlikka ega jiyemning yoki ziçligi, bosimi va trasi keskin yuqori bölgan muhit qatlamining harakati ta'sirida muhitda paydo böladigan tölqin. Portlaş va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovuş tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va h. k.da hosil böladi. 3. t. natijasida moddalarning ziçligi, bosimi va trasi keskin oşib ketadi. 3. t. fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan xavo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kiçik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. 3. t. siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt ötişi b-n 3. t. harakati susayadi, bir ozdan söng tezligi tovuş tölqini tezligiga baravarlaşadi. Atom bombasi portlaganda hosil böladigan 3. t. bunday qurolning asosiy şikastlovçi omili hisoblanadi. Maye, trotil ekvivalenta 20 ming t bölgan bomba portlaganda hosil böladigan 3. t. 4 km naridagi binolarni vayron qilişi, jangovar texnikani yöq qilişi yoki işdan çiqarişi mumkin. Bunday 3. t. 1,5 km naridagi kişilar va hayvonlarni ham şikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, örmonlar) 3. t. ta'sirini ança kamaytiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАРБИЙ ТЎЛҚИН товуш тезлиги дан катта тезликка эга жиемнинг ёки зичлиги, босими ва траси кескин юқори бўлган муҳит қатламининг ҳаракати таъсирида муҳитда пайдо бўладиган тўлқин. Портлаш ва детонация натижасида жисмлар ёки жисм қатламлари товуш тезлигидан катта тезликда ҳаракатланганда, лазер (ёки электрон) нури фокусида ва ҳ. к.да ҳосил бўлади. 3. т. натижасида моддаларнинг зичлиги, босими ва траси кескин ошиб кетади. 3. т. фронти орқасидан атмосфера босимидан катта босимли сиқилган хаво (сув, тупроқ) қатлами, булар оркасидан эса атмосфера босимидан кичик босимли сийрак ҳаво (сув, тупроқ) қатлами ҳаракатланади. 3. т. сиқилган ҳаво қатламидан тезроқ силжийди, вақт ўтиши б-н 3. т. ҳаракати сусаяди, бир оздан сўнг тезлиги товуш тўлқини тезлигига бараварлашади. Атом бомбаси портлаганда ҳосил бўладиган 3. т. бундай қуролнинг асосий шикастловчи омили ҳисобланади. Мае, тротил эквивалента 20 минг т бўлган бомба портлаганда ҳосил бўладиган 3. т. 4 км наридаги биноларни вайрон қилиши, жанговар техникани йўқ қилиши ёки ишдан чиқариши мумкин. Бундай 3. т. 1,5 км наридаги кишилар ва ҳайвонларни ҳам шикастлайди. Оддий ҳимоя воситалари (окоплар, блиндажлар, ўрмонлар) 3. т. таъсирини анча камайтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.