Zardözlik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–56-b. — ziyouz.com

Zardözlik — bezak san'ati turi; amaliy san'atning zar (tilla va kumuş suvi yuritilgan) ip, nozik sim, ipak b-n kaşta tikib bezak yaratadigan sohasi. Törtburçak çambarakka (korçöpga) örnatilgan baxmal, şoyi, movut, çarm va b. matolarga zardözi usulida kaşta (gul, naqş, tasvir) tikiladi. Kaştada ba'zan metall, toş, şişa munçoklar ham işlatiladi, turli matolar (baxmal, şoyi va b.)dan quroq qilinadi. Oldindan tayyorlangan (rassomlar tomonidan yaratilgan mujassamot nusxasi kuçirilgan) axta qoğozlardan keng foydalaniladi. Matoga mustahkamlangan (tikilgan yoki yopiştirilgan) axta qoğoz zar ip b-n bir tomonlama qoplab tikiladi (mustahkamlovçi çok uçun zar ipga moye rangdagi ipdan foydalaniladi), natijada naqşgul yuzasi zar iplar b-n qoplanadi, matoning teskarisida naqşgul şakligina hosil böladi. Zardözlar bezak yaratişda bir neça usulni qöllaydilar: zardözi zamindözi va zardözi guldözi, şuningdek, birişimdözi (ipak işlatilganda), pulakdözi (tugmasimon metall yaproqçalar qöllanganda) va b. Mustahkamlovçi va tahrir çoklarning bir neça xilini mohirona qöllanilişi hamda ularning naqş mujassamoti b-n uyğunlaşuvi zardözi buyumlarga joziba va nafosat baxş etadi; ularning badiiy qimmati naqş mujassamoti, xom aşyosi, tikilişi hamda zardöz ustaning did va mahoratiga boğliq. Naqş mujassamotida keng tarqalgan an'ana 3. badiiy hunarmandlik turi sifatida Yaqin va Örta Şarqda keng tarqalgan. Asosan, binolar içini bezaydigan buyumlar, ayollarning bayram liboslari 3. b-n tayyorlangan. Arxeologik topilmalar, tarixiy qölyozmalar Örta Osiyo xalqlari orasida zardözi kiyim va badiiy buyumlar tikiş qadimdan rivojlanganligini körsatadi. Ispan elçisi Klavixo uz esdaliklarida 3. usulida tikilgan körpatöşaklar, ipak matoga zar taqilgan qimmatbaho darpardalar va çodirlar haqida, erkak va ayollarning zar ipda tikilgan kiyimlari haqida zavq b-n yozadi. Abdurazzoq Samarqandiy özining «Hindiston safarnomasi» risolasida Şohrux (1442) Hindistonning Kalkutta viloyati hukmdori huzuriga yuborgan elçilari orqali unga zardözi döppi sovğa qilgani qayd etilgan. Vosifiy özining risolalarida 3. kasbi töğrisida söz yuritgan. Darqaqiqat, 15—18a.larda Buxoro, Samarqand, Hirotda 3. yuksak poğonaga kötarilgan. Uning 19a.dagi taraqqiyoti Buxoro b-n boğliq. Buxoroda saqlanib kelayotgan 3. kasbi uzoq davr mobaynida sayqal topib, takomillaşa borgan. 3. b-n, asosan, erkaklar şuğullangan (hozir ayollar orasida ham keng tarqalgan), ular ustaxonalarga uyuşib işlaşgan. 19a. örtalari 20a. boşlarida yaratilgan zardözi buyumlar (tön, kamzul, çakmon, çalvor, poyabzal, belboğ, salla, kuloh va jul kabi)ning deyarli barçasi amir va uning oilasi, saroy ayonlari uçun tayyorlangan, qisman badavlat xonadonlar buyurtmalari ham bajarilgan. 19a. 30— 60y.larida Z.da aks ettirilgan mujassamotlar qançalik oddiy bölsa, kaşta — gullar ham şunçalik ravon va jozibador bölgan. 19a. 70—80y.larida zar ip yoki zar aralaştirib eşilgan ipak ip (puşti, töq qizil, moviy, yaşil)dan foydalanilgan. Z.ning zardözi birişimdözi nomli öziga xos turi şu davrga xosdir. 1893 y.dan zar iplarning yangi navlari köp miqdorda işlab çiqarilib, ular rangli ipak iplarni siqib çiqardi va umumiy tikiş uslubini ham tubdan özgartirib yubordi.

1890— 1900y.lardagi 3. zargarona öta nozikligi b-n ajralib turadi. Turli körinişdagi börtma girixlar, yulduzçalar va şunga öxşagan boşqa bezaklar buyumga özgaça zeb berib turgan, ayniqsa, davqur mujassamoti alohida örin tutgan. 20a. 20y.larida barça amaliy buyumlarning turlari özgardi, avvalgi haşamdor buyumlar örnini nafis işlangan, davr talabiga mos buyumlar egalladi, naqş mujassamoti soddalaştirildi, an'anaviy naqşlar davr ruhini ifoda etuvçi şakllar b-n boyitildi. Zardözlar ayollarning bayram liboslari (köylak, nimça, döppi, kamar, kavuş, sumkaça), an'anaviy buyumlar, erkaklar uçun sovğa tönlar, döppilar tayyorlay boşladilar. 40—50y.lar boşida mahobatli zardözi namoyonlar yaratiş sezilarli darajada rivojlandi. Dastlabki yirik iş Navoiy teatri uçun tikilgan zardözi parda böldi (1947, A. Şçusev çizgisi, hajmi 7x27 m). Rassomlarning amaliy san'at ustalari b-n hamkorligi hamda ijodiy izlanişlar natijasida yangi mujassamotli mayda buyumlar, badiiy jihatdan qimmatli namoyonlar yaratildi va yaratilmoqda: «Kitoba» (1952, N. Aminov çizgisi), «Paxta» (1955, M. Prutskaya çizgisi), «Bayram» (1959, V. Stolyarov va M. Ahmedova çizgisi), «Girih» (1962, V. Stolyarov çizgisi), Alişer Navoiyning 525 yilligiga (1968) va b.ga bagişlangan namoyonlar Z.ning katta yutuği böldi. 90y.larga kelib 3. qayta tiklandi. Buxoro, Andijon, Namangan, Fargona, Toşkent, Samarqand, Urgut, Qarşi, Jizzax ş.lari, Surxondaryo viloyati zamonaviy 3. san'atining markazlari hisoblanib, zardöz ustalar (N. Aminov, B. Jumayev, S. Akbarova, T. Sodikrva, G. Bozorova, G. Pirimqulova, M. Habibova, G. Nurtoyeva, M. Muhiddinova, D. Toşeva va b.) çopon, döppi, nimça kabi liboslar katorida mavzuli namoyonlar, teatr pardalari hamda sovğa buyumlar, ignadonlar, közoynak ğilofi, upaelik sumkaçalarini 3. usullarida bezatişni rivojlantirdilar.

B. Jumayev rafiqasi M. Jumayeva b-n birgalikda Buxoro zardözlik san'ati maktabini tiklaş va rivojlantiriş maqsadida markaz taşkil qildi (1995). B. Jumayevning «Bahouddin Naqşbandiy» (1997), «Buxoroyi Şarif» (1997), «Qöştovus» (1998), «Gultuvak» (1998), «Alişer Navoiy» (1998) mavzularidagi devoriy namoyenlarining yuqori darajadagi texnik ijrosi hamda muallifning öziga xos uslubi va badiiy an'analarning uyğunlaşganligi b-n ajralib turadi. Ustalar va rassomlar yaratayotgan yirik mavzuli zardözi buyumlar respublika va çet mamlakatlar körgazmalarida namoyiş etilmoqda, muzeylarida saklanmoqda (yana q. Buxoro «Zardöz» aksiyadorlik jamiyati).

Ad.:Sidorenko A. I., Artikov A. R., Radjabov R. R., Zolotoye şityo Buxari, T., 1984.

Sayyora Mahkamova.

Q.: Buxoro «Zardöz» aksiyadorlik jamiyati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРДЎЗЛИК — безак санъати тури; амалий санъатнинг зар (тилла ва кумуш суви юритилган) ип, нозик сим, ипак б-н кашта тикиб безак яратадиган соҳаси. Тўртбурчак чамбаракка (корчўпга) ўрнатилган бахмал, шойи, мовут, чарм ва б. матоларга зардўзи усулида кашта (гул, нақш, тасвир) тикилади. Каштада баъзан металл, тош, шиша мунчоклар ҳам ишлатилади, турли матолар (бахмал, шойи ва б.)дан қуроқ қилинади. Олдиндан тайёрланган (рассомлар томонидан яратилган мужассамот нусхаси кучирилган) ахта қоғозлардан кенг фойдаланилади. Матога мустаҳкамланган (тикилган ёки ёпиштирилган) ахта қоғоз зар ип б-н бир томонлама қоплаб тикилади (мустаҳкамловчи чок учун зар ипга мое рангдаги ипдан фойдаланилади), натижада нақшгул юзаси зар иплар б-н қопланади, матонинг тескарисида нақшгул шаклигина ҳосил бўлади. Зардўзлар безак яратишда бир неча усулни қўллайдилар: зардўзи заминдўзи ва зардўзи гулдўзи, шунингдек, биришимдўзи (ипак ишлатилганда), пулакдўзи (тугмасимон металл япроқчалар қўлланганда) ва б. Мустаҳкамловчи ва таҳрир чокларнинг бир неча хилини моҳирона қўлланилиши ҳамда уларнинг нақш мужассамоти б-н уйғунлашуви зардўзи буюмларга жозиба ва нафосат бахш этади; уларнинг бадиий қиммати нақш мужассамоти, хом ашёси, тикилиши ҳамда зардўз устанинг дид ва маҳоратига боғлиқ. Нақш мужассамотида кенг тарқалган анъана 3. бадиий ҳунармандлик тури сифатида Яқин ва Ўрта Шарқда кенг тарқалган. Асосан, бинолар ичини безайдиган буюмлар, аёлларнинг байрам либослари 3. б-н тайёрланган. Археологик топилмалар, тарихий қўлёзмалар Ўрта Осиё халқлари орасида зардўзи кийим ва бадиий буюмлар тикиш қадимдан ривожланганлигини кўрсатади. Испан элчиси Клавихо уз эсдаликларида 3. усулида тикилган кўрпатўшаклар, ипак матога зар тақилган қимматбаҳо дарпардалар ва чодирлар ҳақида, эркак ва аёлларнинг зар ипда тикилган кийимлари ҳақида завқ б-н ёзади. Абдураззоқ Самарқандий ўзининг «Ҳиндистон сафарномаси» рисоласида Шоҳрух (1442) Ҳиндистоннинг Калькутта вилояти ҳукмдори ҳузурига юборган элчилари орқали унга зардўзи дўппи совға қилгани қайд этилган. Восифий ўзининг рисолаларида 3. касби тўғрисида сўз юритган. Дарқақиқат, 15—18а.ларда Бухоро, Самарқанд, Ҳиротда 3. юксак поғонага кўтарилган. Унинг 19а.даги тараққиёти Бухоро б-н боғлиқ. Бухорода сақланиб келаётган 3. касби узоқ давр мобайнида сайқал топиб, такомиллаша борган. 3. б-н, асосан, эркаклар шуғулланган (ҳозир аёллар орасида ҳам кенг тарқалган), улар устахоналарга уюшиб ишлашган. 19а. ўрталари 20а. бошларида яратилган зардўзи буюмлар (тўн, камзул, чакмон, чалвор, пойабзал, белбоғ, салла, кулоҳ ва жул каби)нинг деярли барчаси амир ва унинг оиласи, сарой аъёнлари учун тайёрланган, қисман бадавлат хонадонлар буюртмалари ҳам бажарилган. 19а. 30— 60й.ларида З.да акс эттирилган мужассамотлар қанчалик оддий бўлса, кашта — гуллар ҳам шунчалик равон ва жозибадор бўлган. 19а. 70—80й.ларида зар ип ёки зар аралаштириб эшилган ипак ип (пушти, тўқ қизил, мовий, яшил)дан фойдаланилган. З.нинг зардўзи биришимдўзи номли ўзига хос тури шу даврга хосдир. 1893 й.дан зар ипларнинг янги навлари кўп миқдорда ишлаб чиқарилиб, улар рангли ипак ипларни сиқиб чиқарди ва умумий тикиш услубини ҳам тубдан ўзгартириб юборди.

1890— 1900й.лардаги 3. заргарона ўта нозиклиги б-н ажралиб туради. Турли кўринишдаги бўртма гирихлар, юлдузчалар ва шунга ўхшаган бошқа безаклар буюмга ўзгача зеб бериб турган, айниқса, давқур мужассамоти алоҳида ўрин тутган. 20а. 20й.ларида барча амалий буюмларнинг турлари ўзгарди, аввалги ҳашамдор буюмлар ўрнини нафис ишланган, давр талабига мос буюмлар эгаллади, нақш мужассамоти соддалаштирилди, анъанавий нақшлар давр руҳини ифода этувчи шакллар б-н бойитилди. Зардўзлар аёлларнинг байрам либослари (кўйлак, нимча, дўппи, камар, кавуш, сумкача), анъанавий буюмлар, эркаклар учун совға тўнлар, дўппилар тайёрлай бошладилар. 40—50й.лар бошида маҳобатли зардўзи намоёнлар яратиш сезиларли даражада ривожланди. Дастлабки йирик иш Навоий театри учун тикилган зардўзи парда бўлди (1947, А. Шчусев чизгиси, ҳажми 7x27 м). Рассомларнинг амалий санъат усталари б-н ҳамкорлиги ҳамда ижодий изланишлар натижасида янги мужассамотли майда буюмлар, бадиий жиҳатдан қимматли намоёнлар яратилди ва яратилмоқда: «Китоба» (1952, Н. Аминов чизгиси), «Пахта» (1955, М. Прутская чизгиси), «Байрам» (1959, В. Столяров ва М. Аҳмедова чизгиси), «Гириҳ» (1962, В. Столяров чизгиси), Алишер Навоийнинг 525 йиллигига (1968) ва б.га багишланган намоёнлар З.нинг катта ютуғи бўлди. 90й.ларга келиб 3. қайта тикланди. Бухоро, Андижон, Наманган, Фаргона, Тошкент, Самарқанд, Ургут, Қарши, Жиззах ш.лари, Сурхондарё вилояти замонавий 3. санъатининг марказлари ҳисобланиб, зардўз усталар (Н. Аминов, Б. Жумаев, С. Акбарова, Т. Содикрва, Г. Бозорова, Г. Пиримқулова, М. Ҳабибова, Г. Нуртоева, М. Муҳиддинова, Д. Тошева ва б.) чопон, дўппи, нимча каби либослар каторида мавзули намоёнлар, театр пардалари ҳамда совға буюмлар, игнадонлар, кўзойнак ғилофи, упаэлик сумкачаларини 3. усулларида безатишни ривожлантирдилар.

Б. Жумаев рафиқаси М. Жумаева б-н биргаликда Бухоро зардўзлик санъати мактабини тиклаш ва ривожлантириш мақсадида марказ ташкил қилди (1995). Б. Жумаевнинг «Баҳоуддин Нақшбандий» (1997), «Бухоройи Шариф» (1997), «Қўштовус» (1998), «Гултувак» (1998), «Алишер Навоий» (1998) мавзуларидаги деворий намоенларининг юқори даражадаги техник ижроси ҳамда муаллифнинг ўзига хос услуби ва бадиий анъаналарнинг уйғунлашганлиги б-н ажралиб туради. Усталар ва рассомлар яратаётган йирик мавзули зардўзи буюмлар республика ва чет мамлакатлар кўргазмаларида намойиш этилмоқда, музейларида сакланмоқда (яна қ. Бухоро «Зардўз» акциядорлик жамияти).

Ад.:Сидоренко А. И., Артыков А. Р., Раджабов Р. Р., Золотое шитьё Бухары, Т., 1984.

Сайёра Маҳкамова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.