Zarduştiylik

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com

Zarduştiylik ZARDUŞTIYLIK, zoroastrizm — mil. av. 7—6a.larda vujudga kelgan din. Asosçisi — Zarduşt. Sönggi tadqiqot xulosalariga qaraganda, Örta Osiyo, xususan, Xorazm 3. vatani bölgan. Örta Osiyo, Eron, Afğoniston, Ozarbayjon hamda Yaqin va Örta Şarqning bir neça mamlakatlarida tarqalgan. Qad. paxlaviy tilida «Zarduşt» sözi «Magupta» deb atalgan. Paxlaviy tilidagi yodgorliklarni arab tiliga tarjima qilgan olimlar uni «majus» şaklida qöllagan. Natijada örta asrlardan beri «Zarduşt» «majus», «zarduştiylik» esa «majusiylik» sifatida qöllanib kelingan. Z.da «otaş» va «quyoş» tangri Ahuramazdanmng öğli deb hisoblangan. «Hyp», «otaş» Z.ning ramzi, timsolidir. Z.da Ahuramazda oliy xudo hisoblanganligi uçun 3. — mazdaizm yoki mazdaiylik deb ham atalgan. 3. ta'limoti uning muqaddas kitobi — Avestoaa bayon etilgan. 3. ta'limoti dunedagi hamma tartiblar yaxşilik va yomonlik, yoruğlik va qoronğulik, hayot va ölim örtasidagi kuraşga bogliq, deb tuşuntiradi. Olamdagi hamma yaxşiliklarni Ahuramazda, yomonliklarni Anxramaynu ifodalaydi. Anxramaynu Ahuramazdaga qarşi kuraşadi, lekin uni yengişga ojizlik qiladi. Bu kuraş abadiy davom etadi. Yaxşilik b-n yomonlik örtasidagi kuraş olam dagi jarayenlar mazmunini taşkil etadi. Odam bu kuraşda tanlaş erkinligiga ega bölgan, öz faolligi b-n dunyoda adolat tantanasiga ta'sir eta oladigan şaxsdir. Avestoda köçmançilik va dehqonçilik hayot tarzi örtasidagi qaramaqarşilik bayon etiladi, köçmançilikka hamma yovuzliklarni keltirib çiqaradigan hayot tarzi deb qaraladi va u qoralanadi, dehqonçilik esa yaxşilik belgisi sifatida rağbatlantiriladi. 3. dinida olov gunoxlardan tozalovçi sehrli kuç deb qaraladi. Z.ning axloqiy ta'limoti «ezgu fikr», «ezgu söz» va «ezgu amal» dan iborat muqaddas uçlik (axloqiy triada)da öz ifodasini topgan. 3. talabiga köra, har bir inson tangrining yakkayu yagonaligini e'tirof etişi, xoh erkak, xoh ayol bölsin ilm örganişi, turli kasblarni egallaşi, çorvaçilik, dehqonçilik, boğdorçilik b-n şuğullanişi, kanal qazişi, yer oçişi lozim. Eng asosiysi — Z.da e'tiqod erkinligi mavjud bölgan. 3. insonlarni tenglikka, hamjihatlikka, birbiriga yaxşilik qilişga, yer yuzida tinçtotuv hayotni ta'minlaş uçun kuraşga çorlagan, unda ma'rifat zulmatga, adolat zulmga qaramaqarşi qöyilgan. Z.da har bir inson butun kuçini özini kamolatga yetkaziş yöliga sarf etmoği lozim. 3. murdani tuproqqa kömiş yoki kuydirişni taqiqlaydi. Bu din jonning ölmasligini, uning abadiyligini tan oladi, jannat va dözaxni ham e'tirof etadi. Otaşkada zarduştiylarning ibodatxonasi hisoblanadi. 3. ruhoniylari alohida tabaqa sifatida ajratilib, ularga maxsus imtiyozlar berilgan. 3. arşakiylar va sosoniylar podşoxligi davrida hukmron dinga aylangan. 3. 13 a. davomida ajam mamlakatlarida asosiy din bölib kelgan. Arablar 7a. örtalari — 8-a. boşlarida Eron va Örta Osiyoni bosib olgandan keyin islom dini hukmron dinga aylangaç, zarduştiylar quvğin qilindilar. Zarduştiylar Hindiston va Eronda hozir ham mavjud. Eronning Yazd va Gilon viloyatlarida ularning soni 100 mingdan, Hindistonning Maharaştra, Gujarot ştatlarida 115 mingdan ziyodni taşkil qiladi.

Ad.: Makovelskiy A. O., Avesta, Baku, 1960; Meri Boys, Zoroastriysi, M., 1988; Avesto (Askar Mahkam tarjimasi). T., 2001; Avesto (Mirsodiq Ishoqov tarjimasi), T., 2001; Homidov H., Avesto fayzlari, T., 2001; Boboyev H., Hasanov S, Avesto — ma'naviyatimiz sarçaşmasi, T., 2001.

Hamidjon Homidiy.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗАРДУШТИЙЛИК, зороастризм — мил. ав. 7—6а.ларда вужудга келган дин. Асосчиси — Зардушт. Сўнгги тадқиқот хулосаларига қараганда, Ўрта Осиё, хусусан, Хоразм 3. ватани бўлган. Ўрта Осиё, Эрон, Афғонистон, Озарбайжон ҳамда Яқин ва Ўрта Шарқнинг бир неча мамлакатларида тарқалган. Қад. пахлавий тилида «Зардушт» сўзи «Магупта» деб аталган. Пахлавий тилидаги ёдгорликларни араб тилига таржима қилган олимлар уни «мажус» шаклида қўллаган. Натижада ўрта асрлардан бери «Зардушт» «мажус», «зардуштийлик» эса «мажусийлик» сифатида қўлланиб келинган. З.да «оташ» ва «қуёш» тангри Аҳурамазданмнг ўғли деб ҳисобланган. «Hyp», «оташ» З.нинг рамзи, тимсолидир. З.да Аҳурамазда олий худо ҳисобланганлиги учун 3. — маздаизм ёки маздаийлик деб ҳам аталган. 3. таълимоти унинг муқаддас китоби — Авестоаа баён этилган. 3. таълимоти дунедаги ҳамма тартиблар яхшилик ва ёмонлик, ёруғлик ва қоронғулик, ҳаёт ва ўлим ўртасидаги курашга боглиқ, деб тушунтиради. Оламдаги ҳамма яхшиликларни Аҳурамазда, ёмонликларни Анхрамайну ифодалайди. Анхрамайну Аҳурамаздага қарши курашади, лекин уни енгишга ожизлик қилади. Бу кураш абадий давом этади. Яхшилик б-н ёмонлик ўртасидаги кураш олам даги жараенлар мазмунини ташкил этади. Одам бу курашда танлаш эркинлигига эга бўлган, ўз фаоллиги б-н дунёда адолат тантанасига таъсир эта оладиган шахсдир. Авестода кўчманчилик ва деҳқончилик ҳаёт тарзи ўртасидаги қарамақаршилик баён этилади, кўчманчиликка ҳамма ёвузликларни келтириб чиқарадиган ҳаёт тарзи деб қаралади ва у қораланади, деҳқончилик эса яхшилик белгиси сифатида рағбатлантирилади. 3. динида олов гунохлардан тозаловчи сеҳрли куч деб қаралади. З.нинг ахлоқий таълимоти «эзгу фикр», «эзгу сўз» ва «эзгу амал» дан иборат муқаддас учлик (ахлоқий триада)да ўз ифодасини топган. 3. талабига кўра, ҳар бир инсон тангрининг яккаю ягоналигини эътироф этиши, хоҳ эркак, хоҳ аёл бўлсин илм ўрганиши, турли касбларни эгаллаши, чорвачилик, деҳқончилик, боғдорчилик б-н шуғулланиши, канал қазиши, ер очиши лозим. Энг асосийси — З.да эътиқод эркинлиги мавжуд бўлган. 3. инсонларни тенгликка, ҳамжиҳатликка, бирбирига яхшилик қилишга, ер юзида тинчтотув ҳаётни таъминлаш учун курашга чорлаган, унда маърифат зулматга, адолат зулмга қарамақарши қўйилган. З.да ҳар бир инсон бутун кучини ўзини камолатга етказиш йўлига сарф этмоғи лозим. 3. мурдани тупроққа кўмиш ёки куйдиришни тақиқлайди. Бу дин жоннинг ўлмаслигини, унинг абадийлигини тан олади, жаннат ва дўзахни ҳам эътироф этади. Оташкада зардуштийларнинг ибодатхонаси ҳисобланади. 3. руҳонийлари алоҳида табақа сифатида ажратилиб, уларга махсус имтиёзлар берилган. 3. аршакийлар ва сосонийлар подшохлиги даврида ҳукмрон динга айланган. 3. 13 а. давомида ажам мамлакатларида асосий дин бўлиб келган. Араблар 7а. ўрталари — 8-а. бошларида Эрон ва Ўрта Осиёни босиб олгандан кейин ислом дини ҳукмрон динга айлангач, зардуштийлар қувғин қилиндилар. Зардуштийлар Ҳиндистон ва Эронда ҳозир ҳам мавжуд. Эроннинг Язд ва Гилон вилоятларида уларнинг сони 100 мингдан, Ҳиндистоннинг Маҳараштра, Гужарот штатларида 115 мингдан зиёдни ташкил қилади.

Ад.: Маковельский А. О., Авеста, Баку, 1960; Мэри Бойс, Зороастрийцы, М., 1988; Авесто (Аскар Маҳкам таржимаси). Т., 2001; Авесто (Мирсодиқ Исҳоқов таржимаси), Т., 2001; Ҳомидов Ҳ., Авесто файзлари, Т., 2001; Бобоев Ҳ., Ҳасанов С, Авесто — маънавиятимиз сарчашмаси, Т., 2001.

Ҳамиджон Ҳомидий.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.