«Zariadr va Odatida»
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com
«Zariadr va Odatida» - Şarq xalqlari orasida keng tarqalgan epik asar. «3. va O.»da tasvirlanişiça, Midiya şohi Guştasp (Viştasp)ning ukasi Zariadr, skiflar şohi Omargning qizi Odatida birbirini tuşida körib, sevib qoladilar. Zariadr sovçi yuboradi, ammo Omarg yolğiz qizini begona yurtga uzatişni istamay, uning taklifini rad etadi. Bir kuni Omarg ziyofat uyuştiradi, qiziga şu yerga taşrif buyurganlardan munosibini kuyovlikka tanlaşni va buning ramzi sifatida kuyovga may töla tilla qadah tutişni taklif etadi. Qiz yiğilganlar orasidan Zariadrni qidiradi, çunki unga xabar berib ulgurgan edi. Ziyefatga skif kiyimida Zariadr yetib kelib, özini qizga tanitadi. Odatida qölidagi qadahni unga tutadi. Zariadr qizni otasi Omarg ham bilmaydigan joyga olib ketadi.
Asarda sevgi va erk masalasi boş mavzu bölib, oila qurişda yigit va qiz muhabbati inobatga olinişi lozimligi ta'kidlangan. Odatidaning öz sevgisiga sadoqati, qat'iy irodasi va Zariadrning vafodorligi, mardligi örtadagi tusiklarni yengişga, maqsadlariga erişuviga olib kelgan. Qissa rassomlar diqqatini ham jalb etgan. Qadimda ibodatxona, saroy va ayrim xonadonlarning devoriy rasmlari şu mavzuda bölgan. Qissaning mazmuni antik davr muallifi Ateney (mil. 2—3a.)ning «Sofistlar tuşligi» kitobida keltirilgan Xares Mitilenskiy (mil. av. 4a.)ning hikoyasi orqali bizgaça yetib kelgan. «3. va O.» syujeti va mazmuni turkiylarning keyingi asrlarda yaratilgan «Öğuznoma», «Alpomiş» va b. xalq oğzaki poetik ijodi namunalarida, şuningdek, Firdavsiyning «Şohnoma» asarlarida ham öz ifodasini topgan.
Ad.: Mallayev N., Özbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2naşr. T., 1965.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЗАРИАДР ВА ОДАТИДА» - Шарқ халқлари орасида кенг тарқалган эпик асар. «3. ва О.»да тасвирланишича, Мидия шоҳи Гуштасп (Виштасп)нинг укаси Зариадр, скифлар шоҳи Омаргнинг қизи Одатида бирбирини тушида кўриб, севиб қоладилар. Зариадр совчи юборади, аммо Омарг ёлғиз қизини бегона юртга узатишни истамай, унинг таклифини рад этади. Бир куни Омарг зиёфат уюштиради, қизига шу ерга ташриф буюрганлардан муносибини куёвликка танлашни ва бунинг рамзи сифатида куёвга май тўла тилла қадаҳ тутишни таклиф этади. Қиз йиғилганлар орасидан Зариадрни қидиради, чунки унга хабар бериб улгурган эди. Зиефатга скиф кийимида Зариадр етиб келиб, ўзини қизга танитади. Одатида қўлидаги қадаҳни унга тутади. Зариадр қизни отаси Омарг ҳам билмайдиган жойга олиб кетади.
Асарда севги ва эрк масаласи бош мавзу бўлиб, оила қуришда йигит ва қиз муҳаббати инобатга олиниши лозимлиги таъкидланган. Одатиданинг ўз севгисига садоқати, қатъий иродаси ва Зариадрнинг вафодорлиги, мардлиги ўртадаги тусикларни енгишга, мақсадларига эришувига олиб келган. Қисса рассомлар диққатини ҳам жалб этган. Қадимда ибодатхона, сарой ва айрим хонадонларнинг деворий расмлари шу мавзуда бўлган. Қиссанинг мазмуни антик давр муаллифи Атеней (мил. 2—3а.)нинг «Софистлар тушлиги» китобида келтирилган Харес Митиленский (мил. ав. 4а.)нинг ҳикояси орқали бизгача етиб келган. «3. ва О.» сюжети ва мазмуни туркийларнинг кейинги асрларда яратилган «Ўғузнома», «Алпомиш» ва б. халқ оғзаки поэтик ижоди намуналарида, шунингдек, Фирдавсийнинг «Шоҳнома» асарларида ҳам ўз ифодасини топган.
Ад.: Маллаев Н., Ўзбек адабиёти тарихи, 1китоб, 2нашр. Т., 1965.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.