Zaruriyat va tasodif
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Zaruriyat va tasodif - borliqdagi narsa va hodisalar örtasidagi özaro aloqadorlikni ifodalovçi falsafiy tuşunçalar. Zaruriyat — narsa va hodisalarning tabiatidan kelib çiqadi, ularning içki qonuniyatini ifoda qiladi. U muayyan şaroitda yuz berişi muqarrar bölgan voqea yoki hodisadir. Tasodif — narsa va hodisalarning içki tabiati b-n boglik bölmagan, taşqi ta'sir, yuzaki va ikkinçi darajali, ötkinçi tomonini ifoda etadi. U yuz berişi ham, yuz bermasligi ham mumkin. 3. va t. borliqdagi özaro boğliq bölgan, biri ikkinçisiz mavjud bölmaydigan narsa va hodisalarning özgariş va rivojlanişiga oid aloqadorlikning ikki tomonidir. Ular özaro boğliq va öziga xos xususiyatlari b-n birbiridan tubdan farq qiladi. Zaruriyat, birinçidan, hodisalarning oldingi taraqqiyoti orqali qonuniy tayyorlangan böladi, ikkinçidan, uning sababi özida bölib, u mazkur narsa va hodisaning içki tabiatidan kelib çiqadi; uçinçidan u narsa va hodisaning muhim, takrorlanib turadigan içki aloqadorliklaridan kelib çiqadi; törtinçidan, zaruriyat yuz berişi muqarrarlik xususiyatiga ega bölib, albatta, yuz beradi; beşinçidan, u doim qonuniyat b-n boğliq bölib, umumiy tipik xarakterga ega.
Tasodif ham sababsiz yuz bermaydi. Uning sababi, narsa va hodisaning özida emas, balki undan taşqarida böladi. Tasodifning öziga xos xususiyatlari kuyidagilar: birinçidan, tasodif narsa va hodisalarning rivojlanişi davomida emas, balki turli taşki jarayonlarning ta'sirida sodir böladi; ikkinçidan, borlikdagi nomuhim boğlanişlardan kelib çiqadi; uçinçidan, tasodif narsa va hodisalarning rivojlaniş mayllarini belgilab bermaydi, şunga köra u muqarrar emas, törtinçidan, tasodif umumiy emas, balki yakka xususiyatga ega; beşinçidan, tasodif krnuniyat b-n boğliq emas. Tasodiflarni oldindan aytib beriş mumkin emasligi uni, göyoki, sababiyat tamoyiliga zidga öxşaydiganday qilib qöyadi. Aslida, tasodifiy voqealar, garçi aniq ma'lum bölmasa ham, real mavjud bölgan muayyan şartşaroit va sabablar oqibatidir. Ular betartib ravişda, heç narsa yöq joydan paydo bölmaydi, ularning kelib çiqişi imkoniyati, garçi kat'iy ravişda bölmasa ham, özining sababiy asoslariga ega. Bu köp miqdordagi bir xil tasodifiy hodisalarni örganiş natijasida payqab olinadi va matematik statistika apparati yerdamida ifodalanadi. 3. va t. özaro boğliqdir, bunda tasodif zaruriyatning içki tizimida yaşiringan bölgani kabi zaruriyat ham tasodiflar tizimida, ularning takrorlanişida mavjud böladi, ular birbirisiz, alohidaalohida mavjud böla olmaydi. Ijtimoiy munosabatlarda zaruriyat b-n tasodif nisbatini töğri anglaş jamiyat hayotining obyektiv taraqqiyot qonunlarini bilib oliş va amalda qöllaşning asosiy şartidir. Çunki ijtimoiy taraqqiyotning obyektiv yönalişi özining muayyan maqsad va intilişlariga ega bölgan alohida şaxslar, ijtimoiy guruxdar faoliyatida amalga oşadi. 3. va t.ni birbiridan farq qilişda har doim tayin şaroitni hisobga oliş zarur. Borliqdagi hamma narsa va hodisalar özlarining özgariş va rivojlanişi jarayonida doim ham zaruriy, ham tasodifiy aloqadorliklarni öz içiga oladi. Ularni örganiş va bilib olişda bu aloqadorliklarni özaro çalkaştirib yubormaslik lozim. Şuning uçun kişilar özlarining amaliy va ilmiy faoliyatlarida 3. va t.ning obyektivligini va aloqadorligini nazarda tutişi goyat muhimdir. Fanning vazifasi narsa va hodisalar tizimida yaşirinib yotgan, insonga noma'lum bölgan içki zaruriy aloqadorliklarni va bu tizimdagi taşki tasodiflarni aniqlaşdan iborat. Borlikda qat'iy zaruriyat doimo tasodiflar tizimida hukmronlik qilib, tadqiqotçi öz ilmiy faoliyati jarayonida tasodifiy hodisalar tizimida mavjud bölgan zaruriyatni kaşf etişga intiladi. Turli körinişda mavjud bölgan tasodiflarni çuqur tadqiq qiliş, ularning birbirlari b-n aloqadorliklarini aniqlaş, ular tizimida mavjud bölgan, lekin yaşirinib yotgan zaruriyatni oçiş insonlarning ham nazariy, ham amaliy faoliyati uçun katta ahamiyatga molik.
Abdulla Ayupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАРУРИЯТ ВА ТАСОДИФ - борлиқдаги нарса ва ҳодисалар ўртасидаги ўзаро алоқадорликни ифодаловчи фалсафий тушунчалар. Зарурият — нарса ва ҳодисаларнинг табиатидан келиб чиқади, уларнинг ички қонуниятини ифода қилади. У муайян шароитда юз бериши муқаррар бўлган воқеа ёки ҳодисадир. Тасодиф — нарса ва ҳодисаларнинг ички табиати б-н боглик бўлмаган, ташқи таъсир, юзаки ва иккинчи даражали, ўткинчи томонини ифода этади. У юз бериши ҳам, юз бермаслиги ҳам мумкин. 3. ва т. борлиқдаги ўзаро боғлиқ бўлган, бири иккинчисиз мавжуд бўлмайдиган нарса ва ҳодисаларнинг ўзгариш ва ривожланишига оид алоқадорликнинг икки томонидир. Улар ўзаро боғлиқ ва ўзига хос хусусиятлари б-н бирбиридан тубдан фарқ қилади. Зарурият, биринчидан, ҳодисаларнинг олдинги тараққиёти орқали қонуний тайёрланган бўлади, иккинчидан, унинг сабаби ўзида бўлиб, у мазкур нарса ва ҳодисанинг ички табиатидан келиб чиқади; учинчидан у нарса ва ҳодисанинг муҳим, такрорланиб турадиган ички алоқадорликларидан келиб чиқади; тўртинчидан, зарурият юз бериши муқаррарлик хусусиятига эга бўлиб, албатта, юз беради; бешинчидан, у доим қонуният б-н боғлиқ бўлиб, умумий типик характерга эга.
Тасодиф ҳам сабабсиз юз бермайди. Унинг сабаби, нарса ва ҳодисанинг ўзида эмас, балки ундан ташқарида бўлади. Тасодифнинг ўзига хос хусусиятлари куйидагилар: биринчидан, тасодиф нарса ва ҳодисаларнинг ривожланиши давомида эмас, балки турли ташки жараёнларнинг таъсирида содир бўлади; иккинчидан, борликдаги номуҳим боғланишлардан келиб чиқади; учинчидан, тасодиф нарса ва ҳодисаларнинг ривожланиш майлларини белгилаб бермайди, шунга кўра у муқаррар эмас, тўртинчидан, тасодиф умумий эмас, балки якка хусусиятга эга; бешинчидан, тасодиф крнуният б-н боғлиқ эмас. Тасодифларни олдиндан айтиб бериш мумкин эмаслиги уни, гўёки, сабабият тамойилига зидга ўхшайдигандай қилиб қўяди. Аслида, тасодифий воқеалар, гарчи аниқ маълум бўлмаса ҳам, реал мавжуд бўлган муайян шартшароит ва сабаблар оқибатидир. Улар бетартиб равишда, ҳеч нарса йўқ жойдан пайдо бўлмайди, уларнинг келиб чиқиши имконияти, гарчи катъий равишда бўлмаса ҳам, ўзининг сабабий асосларига эга. Бу кўп миқдордаги бир хил тасодифий ҳодисаларни ўрганиш натижасида пайқаб олинади ва математик статистика аппарати ердамида ифодаланади. 3. ва т. ўзаро боғлиқдир, бунда тасодиф заруриятнинг ички тизимида яширинган бўлгани каби зарурият ҳам тасодифлар тизимида, уларнинг такрорланишида мавжуд бўлади, улар бирбирисиз, алоҳидаалоҳида мавжуд бўла олмайди. Ижтимоий муносабатларда зарурият б-н тасодиф нисбатини тўғри англаш жамият ҳаётининг объектив тараққиёт қонунларини билиб олиш ва амалда қўллашнинг асосий шартидир. Чунки ижтимоий тараққиётнинг объектив йўналиши ўзининг муайян мақсад ва интилишларига эга бўлган алоҳида шахслар, ижтимоий гурухдар фаолиятида амалга ошади. 3. ва т.ни бирбиридан фарқ қилишда ҳар доим тайин шароитни ҳисобга олиш зарур. Борлиқдаги ҳамма нарса ва ҳодисалар ўзларининг ўзгариш ва ривожланиши жараёнида доим ҳам зарурий, ҳам тасодифий алоқадорликларни ўз ичига олади. Уларни ўрганиш ва билиб олишда бу алоқадорликларни ўзаро чалкаштириб юбормаслик лозим. Шунинг учун кишилар ўзларининг амалий ва илмий фаолиятларида 3. ва т.нинг объективлигини ва алоқадорлигини назарда тутиши гоят муҳимдир. Фаннинг вазифаси нарса ва ҳодисалар тизимида яшириниб ётган, инсонга номаълум бўлган ички зарурий алоқадорликларни ва бу тизимдаги ташки тасодифларни аниқлашдан иборат. Борликда қатъий зарурият доимо тасодифлар тизимида ҳукмронлик қилиб, тадқиқотчи ўз илмий фаолияти жараёнида тасодифий ҳодисалар тизимида мавжуд бўлган заруриятни кашф этишга интилади. Турли кўринишда мавжуд бўлган тасодифларни чуқур тадқиқ қилиш, уларнинг бирбирлари б-н алоқадорликларини аниқлаш, улар тизимида мавжуд бўлган, лекин яшириниб ётган заруриятни очиш инсонларнинг ҳам назарий, ҳам амалий фаолияти учун катта аҳамиятга молик.
Абдулла Аюпов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.