Zavqiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–3-b. — ziyouz.com
Zavqiy (taxallusi; asl ismşarifi Ubaydullo Solih öğli) (1853 — Qöqon — 1921) — özbek şoiri. Qöqondagi «Madrasai oliy» va «Madrasai çalpak»da tahsil olgan (1870—74). Maxsidözlik b-n şuğullangan. Ma'lum muddat mirzalik qilgan, Xöjand, Samarqand, Buxoro, Toşkent, Öş, Andijon, Marğilon ş.larida bölgan. Toğasi Muhammad Siddiq b-n Madinani ziyorat qilgan (1900). 1903 y. Qöqonga qaytgan. 3. mumtoz özbek adabiyoti an'analarini davom ettirgan, Qöqon adabiy muhitining Muqimiy, Furqat, Nodim, Rojiy kabi namoyandalari b-n ijodiy hamkorlik qilgan. Z.ning ğazal, muxammas, muvaşşaxlari («Aylab keling», «Radifi Zavqiy» va b.)da özi yaşagan muhit va tuzum, mehnat axlining ahvoli tasvirlangan. U turmuş alam-iztiroblari, hijron azobiga visol umidi, vafodorlik, sadoqat tuyğularini qaramaqarşi qöyadi («Yuzingni körsatib avval», «Bodai vasling» va b.), kişilarni turmuş gözalliklaridan zavqlanişga, uni sevişga çorlaydi. Z.ning bir qança şe'rlari («Kajdor zamona», «Ajab zamona», «Abdurahmon şayton» va b.)da mustamlaka tuzumidagi ijtimoiy tengsizlik, adolatsizlik, çor ma'muriyati himoyasida bölgan ayrim nopok amaldorlarning kirdikorlari foş etiladi. Z.ning «Munça köp» radifli hamda «Ajab zamondur, ahbob, boş qotib qoldi» misrasi b-n boşlanuvçi muxammaslari 19-a. boşlari şe'-riyatidagi eng ötkir ijtimoiy asarlari jumlasiga kiradi. 3. ijodiy merosida özbek qişloqlarining ahvoli, dehqonlar hayoti mavzui ham katta örin tutadi («Yangi Qörğon qişloği», «Suv janjali», «Şohimardon sayohati» va b.). Bu asarlar Muqimiyning «Sayohatnoma»si ta'sirida yozilgan. 3. Muqimiyning hajvçilik yölini davom ettirib, özbek adabiyotida hajviy yönaliş taraqqiyotiga katta hissa qöşdi («Obid mingboşi haqida hajv» va b.). Z.ning «Voqeai qozi saylov» (1909—10), «Qahatçilik» (1916) kabi asarlarida ijtimoiy adolatsizlik foş etiladi, xalqning zulmga qarşi namoyişlari aks ettiriladi. «Ajab ermas» radifli muxammasi 20-a. boşlari özbek şe'riyatida muhim hodisa böldi. Bunda şoir mustamlaka asoratida ezilayotgan yurtning baxtli kelajagi haqida fikr yuritdi. Ijtimoiy hayotdagi ayrim nosozliklar, kişilar faoliyatidagi salbiy hollar ustidan bir qator şe'rlari («Ta'rifi kaliş», «Otim», «Fonus», «Sigirim», «Paşşalar» va b.)da zaharxanda b-n kuladi.
Şoirning işqiy ğazal va muxammaslari öşa davrlardanoq xalq hofizlari tomonidan kuyga solinib, ijro etilgan («Yor kelur zamona yöq, kelmasa-kelmasun netay?!», «Kulbam aro, ey maxliqo, bir yöl xirom aylab keling» va b.). Z.ning şe'rlari turli bayoz, majmua, vaqtli matbuot hamda oğzaki manbalar orqali bizgaça yetib kelgan. Qöqon ş.dagi bir mahalla, qişloq, maktab va köçaga 3. nomi berilgan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1958.
Ad.: Razzoqov H., Zavqiy hayoti va ijodi, T., 1965; Abduğafurov A., Özbek demokratik adabiyotida satira, T., 1961.
Abduraşid Abduğafurov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАВҚИЙ (тахаллуси; асл исмшарифи Убайдулло Солиҳ ўғли) (1853 — Қўқон — 1921) — ўзбек шоири. Қўқондаги «Мадрасаи олий» ва «Мадрасаи чалпак»да таҳсил олган (1870—74). Махсидўзлик б-н шуғулланган. Маълум муддат мирзалик қилган, Хўжанд, Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Ўш, Андижон, Марғилон ш.ларида бўлган. Тоғаси Муҳаммад Сиддиқ б-н Мадинани зиёрат қилган (1900). 1903 й. Қўқонга қайтган. 3. мумтоз ўзбек адабиёти анъаналарини давом эттирган, Қўқон адабий муҳитининг Муқимий, Фурқат, Нодим, Рожий каби намояндалари б-н ижодий ҳамкорлик қилган. З.нинг ғазал, мухаммас, мувашшахлари («Айлаб келинг», «Радифи Завқий» ва б.)да ўзи яшаган муҳит ва тузум, меҳнат ахлининг аҳволи тасвирланган. У турмуш алам-изтироблари, ҳижрон азобига висол умиди, вафодорлик, садоқат туйғуларини қарамақарши қўяди («Юзингни кўрсатиб аввал», «Бодаи васлинг» ва б.), кишиларни турмуш гўзалликларидан завқланишга, уни севишга чорлайди. З.нинг бир қанча шеърлари («Каждор замона», «Ажаб замона», «Абдураҳмон шайтон» ва б.)да мустамлака тузумидаги ижтимоий тенгсизлик, адолатсизлик, чор маъмурияти ҳимоясида бўлган айрим нопок амалдорларнинг кирдикорлари фош этилади. З.нинг «Мунча кўп» радифли ҳамда «Ажаб замондур, аҳбоб, бош қотиб қолди» мисраси б-н бошланувчи мухаммаслари 19-а. бошлари шеъ-риятидаги энг ўткир ижтимоий асарлари жумласига киради. 3. ижодий меросида ўзбек қишлоқларининг аҳволи, деҳқонлар ҳаёти мавзуи ҳам катта ўрин тутади («Янги Қўрғон қишлоғи», «Сув жанжали», «Шоҳимардон саёҳати» ва б.). Бу асарлар Муқимийнинг «Саёҳатнома»си таъсирида ёзилган. 3. Муқимийнинг ҳажвчилик йўлини давом эттириб, ўзбек адабиётида ҳажвий йўналиш тараққиётига катта ҳисса қўшди («Обид мингбоши ҳақида ҳажв» ва б.). З.нинг «Воқеаи қози сайлов» (1909—10), «Қаҳатчилик» (1916) каби асарларида ижтимоий адолатсизлик фош этилади, халқнинг зулмга қарши намойишлари акс эттирилади. «Ажаб эрмас» радифли мухаммаси 20-а. бошлари ўзбек шеъриятида муҳим ҳодиса бўлди. Бунда шоир мустамлака асоратида эзилаётган юртнинг бахтли келажаги ҳақида фикр юритди. Ижтимоий ҳаётдаги айрим носозликлар, кишилар фаолиятидаги салбий ҳоллар устидан бир қатор шеърлари («Таърифи калиш», «Отим», «Фонус», «Сигирим», «Пашшалар» ва б.)да заҳарханда б-н кулади.
Шоирнинг ишқий ғазал ва мухаммаслари ўша даврларданоқ халқ ҳофизлари томонидан куйга солиниб, ижро этилган («Ёр келур замона йўқ, келмаса-келмасун нетай?!», «Кулбам аро, эй махлиқо, бир йўл хиром айлаб келинг» ва б.). З.нинг шеърлари турли баёз, мажмуа, вақтли матбуот ҳамда оғзаки манбалар орқали бизгача етиб келган. Қўқон ш.даги бир маҳалла, қишлоқ, мактаб ва кўчага 3. номи берилган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1958.
Ад.: Раззоқов Ҳ., Завқий ҳаёти ва ижоди, Т., 1965; Абдуғафуров А., Ўзбек демократик адабиётида сатира, Т., 1961.
Абдурашид Абдуғафуров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.