Zaxm
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–74-b. — ziyouz.com
Zaxm ZAXM, lyues, sifilis — barça a'zo va sistemalarning zararlanişi b-n keçadigan surunkali tanosil (venerik) kasalligi. 3. qadimdan ma'lum. Uning yer yuzida paydo bölişi va tarqalişi haqida turli fikr va nazariyalar mavjud. Köp olimlar fikriga köra, Xristofor Kolumbning 3. b-n kasallangan matroslari Ispaniyada 3. tarqalişiga sabab bölişgan. 1496 y.da epidemiya boşlanib, Italiya, Fransiya, Şveysariya, Germaniya, keyin Avstriya, Vengriya va Polşaga tarqalgan. Ayrim olimlar 3. Yevropa, Osiyo va Yaqin Şarqda qadim zamonlarda ham mavjud bölgan degan fikrdalar. Ötmişning buyuk olimlari Galen, Gippokrat, Abu Ali ibn Sino va b.ning asarlarida yozilgan kasallik belgilari (yara, afta, kondiloma va b.) aynan 3. klinikasini eslatadi. 3. 16a. boşlarida deyarli butun dunyoda paydo bölgan. Z.ni oqiş treponema (spiroxetalar) qözğatadi (bu mikroorganizm anilin böyoği b-n yomon böyalganligi uçun oqiş deyiladi). U bemor qonida, teridagi yarada, limfa tugunlari, orqa miya suyuqligida, sölagida, nerv töqimalari va hamma a'zolarida, hatto 3. b-n oğrigan ayol sutida va erkak şahvatida ham böladi. Oqiş treponema organizmdan taşqarida quritilganda öladi, lekin nam muhitda (mas, şahvat, sölakda, qin şilimşigida) uzoq yaşaydi. Bemor 3. tarqatadigan manbadir; u soğlom kişi b-n öpişganda, jinsiy aloqa qilganda yoki uning idiştovoqlaridan foydalanganda kasallik yuqadi. Keyingi yillarda qon quyiş yöli b-n ham (transfuzion) 3. yuqiş hollari ahyonda kuzatiladi. Oqiş treponema teriga yoki şilliq pardaga kirgaç, tez köpayadi va limfa tomirlari orqali butun organizmga tarqaladi. 3. b-n kasallangan odam avval özini mutlaqo soğlom sezadi, 3—4 haftadan keyin (yaşirin — inkubatsion davr tugagaç) oqiş treponemalar kirgan joyda Z.ning birinçi belgisi — oğrimaydigan birlamçi sifiloma (qattiq şankr) paydo böladi. Bemor furunkulyoz, öpka yalliğlanişi, angina, sözak va b. kasalliklar sababli biror antibiotik b-n davolangan bölsa, Z.ning yaşirin davri ança çözilişi mumkin. Bunday hollarda antibiotikning tegişli dozasi treponemalarni yöq qila olmay, ularning rivojlanişini bir oz töxtatib qöyadi, natijada yaşirin davr ança çözilib ketişidan taşqari, kasallik boşqaça keçişi mumkin. Qattiq şankr paydo bölişi b-n Z.ning birinçi davri boşlanadi: yara (şankr)ga yaqin limfa tugunlari yalliğlanib şişadi, kattalaşadi va bir oz qattiqlaşadi; köpinça darmon quriydi, isitma çiqadi, boş oğriydi, ayniqsa keçasi suyaklar qaqşab oğriydi, uyqusizlik kuzatiladi. Bu davr 6—9 hafta davom etadi va öz vaqtida davo qilinmasa, ikkinçi davriga ötib ketadi: oğiz şilliq qavati, jinsiy a'zolar, qöl, oyoq va badanda doğ, tugunça va h.k. körinişida katta-kiçik, rang-barang toşmalar (yiringli tugunçali) paydo böladi; köpçilik bemorlarning soçi tökila boşlaydi, suyak, böğim, muskul, qon tomirlar, yurak, köz, quloq, içki a'zolar va nerv sistemasi zararlanişi mumkin. Bu davrda bemor atrofdagilar uçun öta xavfli hisoblanadi. Ikkinçi davr boşida paydo bölgan toşma heç qanday davo qilinmasa ham, bir qança vaqtdan keyin butunlay yöqolib ketadi; bemor özini soğlom sezib, qeç narsadan şikoyat qilmaydi, lekin bu bemorning dardi aridi va u atrofdagilarga kasallik yuqtirmaydi, degan gap emas. Bu faqat Z.ning latent yoki yaşirin davri, xolos. Bemor qunt b-n davolansa, soğayib ketadi. Davo qilmay qöysa, kasallik tösatdan qaytalanib (retsidiv), ikkinçi davrning hamma belgilari namoyon böladi va bir qança vaqtdan keyin ular yana yöqoladi. Bu jarayon bir neça marta takrorlanişi mumkin. Har galgi qaytalaniş oldingisidan faqat kam toşma toşişi b-n farq qiladi. Bemor vraç aytganlarini qilmasa, spirtli içimliklar iste'mol qilsa, taxm. 3—5 yildan keyin ikkinçi davr Z.ning oxirgi, uçinçi davriga ötadi: olça danagidek dömboqçalar yoki tuxumdek, ba'zan undan kattaroq gummalar paydo bölib, töqimalarni yemiradi, yaraga aylanadi va çandiqlanib bitadi. Kasallik oqibati gummalar örnaşgan joyga boğliq. Miya, yurak, tomir, jigar kabi hayot uçun muhim a'zolar zararlansa, bemor hayoti xavf ostida qoladi; yuz zararlangan bölsa, burun skeleti yemirilib, bemor badbaşara, burni egarsimon bölib qoladi. Harakat, köruv, eşituv a'zolari, nerv sistemasining zararlanişi kişini umrbod mayib qilib qöyadi.
3. hamma vaqt ham uçinçi davrga ötavermaydi. Bemor kasallikning birinçi davrida davolana boşlasa, ikkinçi davri paydo bölmay tuzalib ketadi. Bemor vaqtida davolanmay, kasalligini ötkazib yuborsa, Z.ning uççala davri birin-ketin röy beradi. Z.ning birinçi davridayoq nerv sistemasi zararlanadi, lekin bu uçinçi davrda juda oğir ötadi — orqa miya söxtasi va avj oluvçi falajga sabab böladi; bunda yangi davo vositalari ham bemorga foyda bermay qöyadi.
Kasal ona davolaş kursini töliq ötmagan bölsa, 3. bolasiga ötişi mumkin. Ayolning böyida bölişidan oldin yoki homiladorlik davrida erkak unga 3. yuqtirganda ham kasallik bolaga ötadi. Bu irsiy emas, tuğma Z.dir. 3. ayolning farzand körmasligiga sabab bölmaydi, biroq homilador 3. b-n oğrib davolanmasa, odatda, homiladorlikning 4—5 oyida bolasi tuşadi yoki 3. bolaning çala (7—8 oyligida) majruh, ba'zan ulik tuğilişiga sabab böladi. 3. belgilari yökligi uçun uning yaşirin davrini ötayotgan ona özini soğlom his qiladi va köpinça dardi juda oğir, 3. b-n kasallangan bola tuğadi. Yetuk tuğilgan bolada birinçi kunlari yoki birinçi oy oxiri yoki ikkinçi oy boşida tuğma 3. belgilari namoyon böladi. Suyaklar zararlanişi qattiq oğriqqa sabab bölib, bola uxlay olmaydi va yiğlay beradi; badaniga doğga öxşaş va tugunsimon juda köp toşma toşadi; köpinça içki a'zolar, nerv sistemasi va sezgi a'zolari zararlanadi. Keçikkan tuğma 3., odatda, bola 5 yoşdan baloğatga yetgunça röy berişi mumkin. Davolanmagan yoki çala davolangan bolalardagina keçikkan tuğma 3. hayot uçun xavflidir.
Davosi. Bemor vraç aytganlarini qilib, qunt b-n uzoq davolanişi kerak. 3. davrlariga qarab maxsus davo tadbirlari belgilanadi, zaxmga karşi dorilar buyuriladi. Bemorlar venerologiya dispanserlarida hisobga olinib, muntazam tekşirib turiladi. Kasalligini yaşirib, davolanmay yurgan yoki davomi töxtatib qöygan bemorlar qonun yöli b-n majburiy davolanadi.
Oldini oliş. Dispanserlar 3. b-n oğrigan bemor oila a'zolarini, u b-n jinsiy aloqada bölgan kişilarni tekşiradi, bemor kimdan kasallik yuqtirganini aniqlaydi va Z.ning tarqalişiga yöl qöymaslik tadbirlarini köradi.
Ad.:Arifov S, Eşboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1997.
Saidqosim Arifov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАХМ, люэс, сифилис — барча аъзо ва системаларнинг зарарланиши б-н кечадиган сурункали таносил (венерик) касаллиги. 3. қадимдан маълум. Унинг ер юзида пайдо бўлиши ва тарқалиши ҳақида турли фикр ва назариялар мавжуд. Кўп олимлар фикрига кўра, Христофор Колумбнинг 3. б-н касалланган матрослари Испанияда 3. тарқалишига сабаб бўлишган. 1496 й.да эпидемия бошланиб, Италия, Франция, Швейцария, Германия, кейин Австрия, Венгрия ва Польшага тарқалган. Айрим олимлар 3. Европа, Осиё ва Яқин Шарқда қадим замонларда ҳам мавжуд бўлган деган фикрдалар. Ўтмишнинг буюк олимлари Гален, Гиппократ, Абу Али ибн Сино ва б.нинг асарларида ёзилган касаллик белгилари (яра, афта, кондилома ва б.) айнан 3. клиникасини эслатади. 3. 16а. бошларида деярли бутун дунёда пайдо бўлган. З.ни оқиш трепонема (спирохеталар) қўзғатади (бу микроорганизм анилин бўёғи б-н ёмон бўялганлиги учун оқиш дейилади). У бемор қонида, теридаги ярада, лимфа тугунлари, орқа мия суюқлигида, сўлагида, нерв тўқималари ва ҳамма аъзоларида, ҳатто 3. б-н оғриган аёл сутида ва эркак шаҳватида ҳам бўлади. Оқиш трепонема организмдан ташқарида қуритилганда ўлади, лекин нам муҳитда (мас, шаҳват, сўлакда, қин шилимшигида) узоқ яшайди. Бемор 3. тарқатадиган манбадир; у соғлом киши б-н ўпишганда, жинсий алоқа қилганда ёки унинг идиштовоқларидан фойдаланганда касаллик юқади. Кейинги йилларда қон қуйиш йўли б-н ҳам (трансфузион) 3. юқиш ҳоллари аҳёнда кузатилади. Оқиш трепонема терига ёки шиллиқ пардага киргач, тез кўпаяди ва лимфа томирлари орқали бутун организмга тарқалади. 3. б-н касалланган одам аввал ўзини мутлақо соғлом сезади, 3—4 ҳафтадан кейин (яширин — инкубацион давр тугагач) оқиш трепонемалар кирган жойда З.нинг биринчи белгиси — оғримайдиган бирламчи сифилома (қаттиқ шанкр) пайдо бўлади. Бемор фурункулёз, ўпка яллиғланиши, ангина, сўзак ва б. касалликлар сабабли бирор антибиотик б-н даволанган бўлса, З.нинг яширин даври анча чўзилиши мумкин. Бундай ҳолларда антибиотикнинг тегишли дозаси трепонемаларни йўқ қила олмай, уларнинг ривожланишини бир оз тўхтатиб қўяди, натижада яширин давр анча чўзилиб кетишидан ташқари, касаллик бошқача кечиши мумкин. Қаттиқ шанкр пайдо бўлиши б-н З.нинг биринчи даври бошланади: яра (шанкр)га яқин лимфа тугунлари яллиғланиб шишади, катталашади ва бир оз қаттиқлашади; кўпинча дармон қурийди, иситма чиқади, бош оғрийди, айниқса кечаси суяклар қақшаб оғрийди, уйқусизлик кузатилади. Бу давр 6—9 ҳафта давом этади ва ўз вақтида даво қилинмаса, иккинчи даврига ўтиб кетади: оғиз шиллиқ қавати, жинсий аъзолар, қўл, оёқ ва баданда доғ, тугунча ва ҳ.к. кўринишида катта-кичик, ранг-баранг тошмалар (йирингли тугунчали) пайдо бўлади; кўпчилик беморларнинг сочи тўкила бошлайди, суяк, бўғим, мускул, қон томирлар, юрак, кўз, қулоқ, ички аъзолар ва нерв системаси зарарланиши мумкин. Бу даврда бемор атрофдагилар учун ўта хавфли ҳисобланади. Иккинчи давр бошида пайдо бўлган тошма ҳеч қандай даво қилинмаса ҳам, бир қанча вақтдан кейин бутунлай йўқолиб кетади; бемор ўзини соғлом сезиб, қеч нарсадан шикоят қилмайди, лекин бу беморнинг дарди ариди ва у атрофдагиларга касаллик юқтирмайди, деган гап эмас. Бу фақат З.нинг латент ёки яширин даври, холос. Бемор қунт б-н даволанса, соғайиб кетади. Даво қилмай қўйса, касаллик тўсатдан қайталаниб (рецидив), иккинчи даврнинг ҳамма белгилари намоён бўлади ва бир қанча вақтдан кейин улар яна йўқолади. Бу жараён бир неча марта такрорланиши мумкин. Ҳар галги қайталаниш олдингисидан фақат кам тошма тошиши б-н фарқ қилади. Бемор врач айтганларини қилмаса, спиртли ичимликлар истеъмол қилса, тахм. 3—5 йилдан кейин иккинчи давр З.нинг охирги, учинчи даврига ўтади: олча данагидек дўмбоқчалар ёки тухумдек, баъзан ундан каттароқ гуммалар пайдо бўлиб, тўқималарни емиради, ярага айланади ва чандиқланиб битади. Касаллик оқибати гуммалар ўрнашган жойга боғлиқ. Мия, юрак, томир, жигар каби ҳаёт учун муҳим аъзолар зарарланса, бемор ҳаёти хавф остида қолади; юз зарарланган бўлса, бурун скелети емирилиб, бемор бадбашара, бурни эгарсимон бўлиб қолади. Ҳаракат, кўрув, эшитув аъзолари, нерв системасининг зарарланиши кишини умрбод майиб қилиб қўяди.
3. ҳамма вақт ҳам учинчи даврга ўтавермайди. Бемор касалликнинг биринчи даврида даволана бошласа, иккинчи даври пайдо бўлмай тузалиб кетади. Бемор вақтида даволанмай, касаллигини ўтказиб юборса, З.нинг уччала даври бирин-кетин рўй беради. З.нинг биринчи давридаёқ нерв системаси зарарланади, лекин бу учинчи даврда жуда оғир ўтади — орқа мия сўхтаси ва авж олувчи фалажга сабаб бўлади; бунда янги даво воситалари ҳам беморга фойда бермай қўяди.
Касал она даволаш курсини тўлиқ ўтмаган бўлса, 3. боласига ўтиши мумкин. Аёлнинг бўйида бўлишидан олдин ёки ҳомиладорлик даврида эркак унга 3. юқтирганда ҳам касаллик болага ўтади. Бу ирсий эмас, туғма З.дир. 3. аёлнинг фарзанд кўрмаслигига сабаб бўлмайди, бироқ ҳомиладор 3. б-н оғриб даволанмаса, одатда, ҳомиладорликнинг 4—5 ойида боласи тушади ёки 3. боланинг чала (7—8 ойлигида) мажруҳ, баъзан улик туғилишига сабаб бўлади. 3. белгилари йўклиги учун унинг яширин даврини ўтаётган она ўзини соғлом ҳис қилади ва кўпинча дарди жуда оғир, 3. б-н касалланган бола туғади. Етук туғилган болада биринчи кунлари ёки биринчи ой охири ёки иккинчи ой бошида туғма 3. белгилари намоён бўлади. Суяклар зарарланиши қаттиқ оғриққа сабаб бўлиб, бола ухлай олмайди ва йиғлай беради; баданига доғга ўхшаш ва тугунсимон жуда кўп тошма тошади; кўпинча ички аъзолар, нерв системаси ва сезги аъзолари зарарланади. Кечиккан туғма 3., одатда, бола 5 ёшдан балоғатга етгунча рўй бериши мумкин. Даволанмаган ёки чала даволанган болалардагина кечиккан туғма 3. ҳаёт учун хавфлидир.
Давоси. Бемор врач айтганларини қилиб, қунт б-н узоқ даволаниши керак. 3. даврларига қараб махсус даво тадбирлари белгиланади, захмга карши дорилар буюрилади. Беморлар венерология диспансерларида ҳисобга олиниб, мунтазам текшириб турилади. Касаллигини яшириб, даволанмай юрган ёки давоми тўхтатиб қўйган беморлар қонун йўли б-н мажбурий даволанади.
Олдини олиш. Диспансерлар 3. б-н оғриган бемор оила аъзоларини, у б-н жинсий алоқада бўлган кишиларни текширади, бемор кимдан касаллик юқтирганини аниқлайди ва З.нинг тарқалишига йўл қўймаслик тадбирларини кўради.
Ад.:Арифов С, Эшбоев Э., Тери ва таносил касалликлари, Т., 1997.
Саидқосим Арифов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.