Zaydiylar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5-b. — ziyouz.com
Zaydiylar — şialikda vujudga kelgan firqa tarafdorlari, 8-a. örtalarida paydo bölgan. Arab xalifaligida ziddiyatlar keskinlaşib, zodagonlar örtasidagi kuraş kuçaygan, umaviylar hokimiyati inqirozga uçragan davrda vujudga kelgan. Firqa şialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi b-n atalgan. Mu-hammad al-Bokirning sustligidan norozi bölgan şialarning içidan Zayd öz tarafdorlarini töplab, umaviylar hokimiyatiga qarşi 739 y.da isyon kötardi. Zayd 740 y. xalifa Xişom (724—743) qöşinlari b-n bölgan jangda halok böldi. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlo-diga berişni talab qilib, xalifalar hokimiyatiga qarşi köp marta isyon kötardilar.
864 y.da 3. qözğoloni Şim. Eronda ğalaba qilib, mustaqil davlat vujudga keldi. Tabariston, Daylom, Gilon viloyatlarini öz içiga olgan bu mus-taqil davlatdagi 3. imomlari 300 y.ça hukmronlik qilganlar. 901 y.da 3. Yamanda ham hokimiyatni qölga kiritib, mustaqil davlat tuzdilar. Yamanda 3. hukmronligi 1972 y. 26 sent. inqilobigaça, ya'ni Yaman respublika deb e'lon qilingunça davom etdi.
3. Zaydni sönggi 5-imom x.isoblab, undan keyingi şia imomlarini tan olmaydilar. Ular öz aqidalari va marosimlari jihatidan şialar va sunniylar örtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yölini tutadilar. 3. yaşiringan imom Mahdiyga işonmasliklari, Alidan ilgarigi uç xalifa (Abu Bakr, Umar, Us-mon) ni la'natlamasliklari, taqiyya prinsipini va mut'a (yoki siyğa) nikohini inkor etişlari b-n şialardan, avliyolar va mozorlarga siğinişni hamda darvişlik va zohidlikni inkor etişlari b-n sunniylardan ajralib turadilar. Öz aqidalarida mö'taziliylardan iroda erkinligi va Kur'onni Alloh yaratganligini, xorijiylarlzm esa diniy e'tiqodni amaliy faoliyat b-n mustahkamlaş qoidasini qabul qilib olganlar. Hozirgi Yaman aholisining yarmidan köproği 3. firqasiga mansub. 3. Saudiya Arabistonida, Pokiston va b. davlatlarda ham bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАЙДИЙЛАР — шиаликда вужудга келган фирқа тарафдорлари, 8-а. ўрталарида пайдо бўлган. Араб халифалигида зиддиятлар кескинлашиб, зодагонлар ўртасидаги кураш кучайган, умавийлар ҳокимияти инқирозга учраган даврда вужудга келган. Фирқа шиаларнинг 5-имоми Муҳаммад ал-Бокирнинг укаси Зайд ибн Али номи б-н аталган. Му-ҳаммад ал-Бокирнинг сустлигидан норози бўлган шиаларнинг ичидан Зайд ўз тарафдорларини тўплаб, умавийлар ҳокимиятига қарши 739 й.да исён кўтарди. Зайд 740 й. халифа Хишом (724—743) қўшинлари б-н бўлган жангда ҳалок бўлди. Унинг тарафдорлари кейин ҳам олий ҳокимиятни Али авло-дига беришни талаб қилиб, халифалар ҳокимиятига қарши кўп марта исён кўтардилар.
864 й.да 3. қўзғолони Шим. Эронда ғалаба қилиб, мустақил давлат вужудга келди. Табаристон, Дайлом, Гилон вилоятларини ўз ичига олган бу мус-тақил давлатдаги 3. имомлари 300 й.ча ҳукмронлик қилганлар. 901 й.да 3. Яманда ҳам ҳокимиятни қўлга киритиб, мустақил давлат туздилар. Яманда 3. ҳукмронлиги 1972 й. 26 сент. инқилобигача, яъни Яман республика деб эълон қилингунча давом этди.
3. Зайдни сўнгги 5-имом х.исоблаб, ундан кейинги шиа имомларини тан олмайдилар. Улар ўз ақидалари ва маросимлари жиҳатидан шиалар ва суннийлар ўртасида туриб, ҳар иккала оқимга нисбатан муросасозлик йўлини тутадилар. 3. яширинган имом Маҳдийга ишонмасликлари, Алидан илгариги уч халифа (Абу Бакр, Умар, Ус-мон) ни лаънатламасликлари, тақийя принципини ва мутъа (ёки сийға) никоҳини инкор этишлари б-н шиалардан, авлиёлар ва мозорларга сиғинишни ҳамда дарвишлик ва зоҳидликни инкор этишлари б-н суннийлардан ажралиб турадилар. Ўз ақидаларида мўътазилийлардан ирода эркинлиги ва Куръонни Аллоҳ яратганлигини, хорижийларлзм эса диний эътиқодни амалий фаолият б-н мустаҳкамлаш қоидасини қабул қилиб олганлар. Ҳозирги Яман аҳолисининг ярмидан кўпроғи 3. фирқасига мансуб. 3. Саудия Арабистонида, Покистон ва б. давлатларда ҳам бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.