Zaytun

Zaytun (Olea) — zaytundoşlar oilasiga mansub ösimlik turkumi. 600 ga yaqin turi ma'lum. Fakat bir turi — Yevropa zaytuni (O. europaea, 3. daraxti) xöjalik ahamiyatiga ega. Yevropa, Osiyo, Amerika, Afrikada ekiladi. 3. yetiştiradigan asosiy mamlakatlar Yaqin Şarq va Örta dengiz mamlakatlari — Ispaniya (2 mln. ga dan ortiq), Italiya (1,5 mln. ga), Gretsiya (500 ming ga) va Portugaliyadir. Ozarbayjon, Gruziya, Qrim, Turkmaniston, Rossiyaning Krasnodar ölkasida xam zaytunzorlar bor. Ekiladigan 3. daraxti bal. (4—12 m), şoxşabbasi tarvaqaylagan. Barglari mayda, uçli yoki tömtoq, töq yaşil, yaltiroq, poyada qaramaqarşi joylaşgan. Gullari ikki jinsli, oqiş, şingil yoki rövaksimon, 3—5 mm, xuşböy hidli. Mevasi — rezavor, danakli, tuyey qora, töq binafşa. Mevasi etida 80% gaça, mağzida 30% gaça moy, oksil, vitamin S va karotin bor. Kurğoqçilikka çidamli, 13—18° sovuqqa bardoş beradi. 300—400 (1000 gaça) yil yaşaydi. Har tupidan 20—40 kg hosil olinadi. Unumdor, qumoq va kumloq, ohakli tuproqlarda yaxşi ösadi. Danagidan yetiştirilgan köçati 10— 12y., qalamçasidan 4—5y. hosilga kiradi. 3. danagi, ildiz baçkisi, qalamçasidan köpaytiriladi, asosan payvand qilingan 2—3 yillik köçati 10x10 m, 10x8 m (buta şaklida östirilganda 6x6 m) qilib bahorda ekiladi. Agrotexnikasi boşqa subtropik meva daraxtlarnikiga öxşaş. Zaytun: 1 — yetilgan mevali şoxi; 2 — ğöra mevasi. Mevasi marinadlanadi, ğörasi va pişgan mevasi konserva qilinadi. Z.ning pişgan mevasi etida (25—80%) qurimaydigan moy bor. 3., asosan, moyi uçun yetiştiriladi. Mevasini sovuqlayin presslab olinadigan birinçi fraksiya 3. moyi oziqovqat uçun, şuningdek, konserva sanoati va tibbiyotda işlatiladi. Turpi va danagini qizdirib presslab olinadigan ikkinçi fraksiya 3. moyi texnikada va sovun pişirişda qöllaniladi. Kunjarasi çorva uçun yem, yoğoçidan qimmatbaho buyumlar tayyorlanadi.

Rixsivoy Jörayev.