Zeb-ziynat buyumlari

Zeb-ziynat buyumlari - zargarlik san'atida yaratiladigan bezak buyumlari, taqinçoklar. Ayol libosini boyitib, ularni yanada nazokatli va jozibali qilib körsatişga xizmat qiladi. Asosan, oltin, kumuş va b.dan yasalib, javohirlar qöyib bezatiladi, jimjimador qilib raxkori, kumuşni qoraytirib sovodkori, panjarali qilib şabaka va b. usullarda öyma va börtma naqşli qilib turliça işla' nadi, şokilalar b-n bezatiladi. Taqilişiga köra, boş (tillaqoş, tillabargak, bodomoy, bibişak, gajak, köşduo va b.), böyin— kökrak (turli marjon va marvaridlar, zebigardon, nozigardon, jevak, tangajevak, tavq, böyintumor, kökraktumor, qöltiqtumor kabi tumorlar, bozuband va b.), soç (soçpopuk, tuf va b.), quloq — burun (buloqi, isirğalar va b.) va qöl (uzuk, bilaguzuklar) Z.z. b. xillari farkdanadi. Z.z. b.ning paydo bölişi tarixi juda qad. davrga borib taqaladi. Arxeologlar yuqori paleolit katlamlaridan topgan toş munçoq, töğnoğiçlar, jez davriga oid bilaguzuk, töğnoğiç va tugmalar ilk ajdodlarning dastlabki bezaklari haqida xabar beradi. Keyingi davrlarda yaratilgan tilla buyumlar börtma tasvirlar, sopol haykalçalar, örta asrlarga oid devoriy rasmlar, qölyozma asarlarga işlangan miniatyuralarda aks etgan. Z.z. b. vaqt ötişi b-n astasekin birbirini töldirib, 19a. oxiri 20a. boşida yaxlit töplamlarni vujudga keltirgan. Özbekistonning turli viloyatlarida yasalgan zargarlik buyumlari öziga xos mahalliy xususiyatlari b-n birbiridan farq qiladi. Xorazmlik zargarlar tayyorlagan Z.z. b. salmokdorligi, serhaşamligi va körinişi b-n ajralib turadi.

Samarqand zargarlari yaratgan taqinçoqlarda Toşkent hamda Buxoro zargarligining ta'siri seziladi. Mas, panjara usulida nozik did b-n qulflik qilib işlangan bilaguzuklar Buxoro zargarlarining işlariga yaqin. Buxoro zargarlarining Qaşqadaryo, Surxondaryo viloyati zargarlarining işlariga ham ta'siri katta bölgan. Toşkentlik kelinlar töyida (nikoh libosi b-n birga) boşga tillakrş, tillabargak, gajak, quloqqa isirğa, böyinga kökrakka tuşib turadigan zebigardon, jevak, xafaband, marjon, böyintumor, soçga soçpopuk, qöltiqqa qöltiqtumor, qölga bilaguzuk va uzuklar taqqan. Samarqand kelinlarining Z.z. b. (tillabargak, tillakrş, gajak, isirğa, soçpopuk, tavq, marjon, kökraktumor, zebigardon yoki haykal, bilaguzuk va uzuk) toşkentlik kelinlarnikiga yaqin bölgan. Xiva kelinlarining taqinçoklari (takyatuzi, osmaqanot, butuntirnoq, öqyoy, şokila va b.) öziga xosligi b-n ajralib turadi. Şunga köra, turli markazlarda yaratilgan Z.z. b. töplamlari umumiylikka ega bölib, mahalliy öziga xoslik qismlarda namoyon böladi. Bu töplamlar bir namuna körinişiga ega bölib, qat'iy bölmagan, u har bir xonadonning iqtisodiy ahvoliga qarab u yoki bu darajada boyitilgan. Ayollar Z.z. b. ni tölatökis holatda kelinlik davrining dastlabki 1—2 y. içida, töytantanalarda taqişga harakat qilgan, boşqa vaqtda yengil qarakat qilişga xalaqit bermaydiganlari (uzuk, bilaguzuk, isirğa va b.)ni taqqan. Zirak, bilaguzuk, har xil munçoklar (munçoq, qalampirmunçoq)ni qizçalarga juda kiçikligidan boşlab taqa boşlaşgan, çunki ular bezak böliş b-n birga yomon nazardan asraş vazifasini ham bajargan. 20-a. 20-y.larida zargar ustalar artellarga birlaşdi, an'anaviy serhaşam va oğir Z.z. b. örniga xalq didiga moye bölgan yengil, qulay va nafis isirğalar (qaşqarboldoq, «isirğabarg», buxori zirak — «şibirma», «ayzirak», ilon zirak va b.), yoqut közli uzuklar, bilaguzuklar yasala boşlandi, xom aşyo sifatida mis, kumuş va tilla bezaklardan, qisman davlat ajratgan tilladan foydalanildi. 1963 y.da Toşkent zargarlik fkasi (1972 y.dan zd) işga tuşdi, u yerda tilla zanjirlar, yoqut, feruza, gavhar va b. qimmatbaho toşlardan közlar qöyib işlangan zirak va uzuklar, bilaguzuklar, nikoh uzuklari köplab i.ç. yölga qöyildi. Nozik did va mahorat b-n işlangan bu qulay va nafis taqinçoqlarni ayollar doimo taqib yuriş imkoniyatiga egadir. Zargarlar yangi Z.z. b. (jumladan, qaşqarboldoq, buxoro isirğasi «şibirma», töğnoğiç, bilaguzuk, marjon va b.) b-n bir qatorda an'anaviy taqinçoqlarni (mas, isirğa, uzuk, bilaguzuk, marjonlardan iborat «Bozuband», «Oynazirak» va b. töplamlari, 90y.lar) yangiça öziga xos bezaklar b-n yaratmoqda.