Zebunniso Begim
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–83-b. — ziyouz.com
Zebunniso Begim (1643 Dehli — 1721) — şoira, ma'rifatparvar. Boburiylar sulolasidan Avrangzebning qizi. Onasi Dilrasobonu Gulbadan begimning avlodlaridan. Bareliy («Tazkirai şoiroti urdu» — «Urdu şoirlarining tazkirasi»), Şerxoni Ludiy («Mirot ul-xayol» — «Xayol oynasi»), Hakimxon Töra («Muntaxab ut-tavorix» — «Tanlangan tarixlar»), Fazliy («Majmuai şoiron» — «Şoirlar majmuasi») va b. tarixçi va tazkiranavis olimlar asarlarida Z.b. hayoti va ijodi haqida ma'lumotlar uçraydi. Otasi Avrangzeb qizida şe'r va şoirlikka mayl sezgaç, öşa davrning maşhur olimi Mullo Muhammad Sayd Aşraf Isfaxoniyni unga muallim qilib tayinladi. Z.b. bu olimning tarbiyasida zabardast şoira, olima, sozanda va xattot bölib voyaga yetdi. Söngra ilohiyotga oid bir asar yozib, uni şu ustoziga bağişladi. Z.b. özbek, fors, arab tillarining sarfu nahvi (morfologiya va sintaksis)ni özlaştirgan. Xusrav Dehlaviy, Navoiy, Bobur asarlarini sinçiklab örgangan. Hindiston olimlari, şoirlari va san'at ahllariga köp ğamxörliklar qilib, öz zamonida ilm va san'atning rivojlanişiga zör ta'sir qilgan. Öşa zamonning köp olimlari şaxsan Z.b.dan maoş olar edilar. Şuning uçun xam tarixçilar unga kjsak baxr berib, Z.b. otasi hukmdorlik b-n qozona olmagan şuhratni ilm va odob b-n krzongan deb ta'kidlaydilar.
Şoira ijodining şakllanişi va kamolga yetişida adabiy muhitning ta'siri kuçli bölgan. Akasi A'zamşohning adabiyotga qiziqişi, uyida bölib turadigan muşoiralar unda şe'riyatga havas uyğotadi. Yetuk şoir va olimlar b-n tanişadi. Ayniqsa, Z.b.ning Bedil b-n muşoiralar qilişi ikki buyuk talant mehnatiga barhayotlik bağişladi.
Şoira murakkab, ziddiyatli bir davrda yaşab, ijod etdi. 19 yoşidayoq kup ayançli voqealarning şohidi böldi. Avrangzeb saltanat uçun kuraşda akasi Doroşukuh, ukalari Murodbaxş va Şohşujo'larni yengib, taxtni egallaydi (1658), kasalmand otasi Şohjahonni 16 yil uy qamoğida asraydi. Öz öğli Akbarni taxt uçun kuraşda ayblaydi. Qizi — Z.b.ni ham bu işda hamfikr hisoblab, Dehlidagi Salimgarhi qörğonidan çiqarmaydi. Mamlakatdagi notinç hayot, saltanat uçun kuraşning avj olişi şoira dunyoqaraşini tubdan özgartirdi. Z.b. ijodida ijtimoiyfalsafiy fikrlar çuqurroq ildiz ota boşladi. Dastlabki şe'rlaridayoq tabiat tasviri orqali insonning orzuumidlarini, adolat va haqiqatni kuyladi. Rostlikni, haqqoniylikni tarğib qildi, aldamçi, firibgarlardan nafratlandi («Agar jannatni va'da qilsada, u odam söziga aldanma...»). Z.b. ijodining ba'zi tomonlari Bedil falsafasiga hamohang. Şoira insonning gözalligi keltirgan foydali işida, mehnatida, qadrqimmati uning maqsadida deb biladi.
Z.b.ning asosiy maşğuloti şe'riyat, musiqa, ilm bölgan. U butun huzurhalovatni, takdir va baxtni, kişilar orzu qilgan jannatni xam kitobda — ilmda, deb bilgan. Lirik şe'rlar b-n birga odob va axloqqa oid «Zeb uttafosir» («Gözal tafsirlar»), «Zeb unnaşot» («Naş'alar ziynati») va tasavvuf falsafasiga doyr «Munis ularvoh» («Ruhlarning sodiq dösti») kabi risolalar ham yozgan. Şe'rlari ajdodlarining yurti Markaziy Osiyoda, Hindiston, Afğoniston, Eron, Pokiston va b. Şarq mamlakatlarida keng tarqalgan. Ğazallari özbek xalqining sevimli qöşiklariga aylangan. Hoziq, Xiromiy, Nodir, Sobir Abdulla va boşqalar Z.b. ğazallariga muxammaslar boğlaganlar. Şoiraning şe'riy merosi bizgaça töliq yetib kelmagan. 8000 misrali bir devoni (ğazallari), 7 qasidasi, 5 tarje'band va bir muxammasigina saqlanib qolgan. Ba'zi manbalarda şoiraning «Maxfiy» taxallusi b-n ijod qilgani aytiladi. 19a. 2yarmi — 20a. boşlarida köçirilgan «Devoni Maxfiy» Z.b.ga nisbat beriladi. Z.b. asarlari qölyozmasi dunyodagi köpgina kutubxonalarda, şu jumladan, Özbekiston FA Şarqşunoslik intida saqlanadi (inv. № 2590, 1269, 1936). Dehlidagi «Zarzari» qabristoniga Nizomiddin Avliyo, Amir Xusrav Dehlaviy yonida dafn etilgan.
Ad.: Jalolov T., Özbek şoiralari, T., 1980.
Begali Qosimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗЕБУННИСО БЕГИМ (1643 Деҳли — 1721) — шоира, маърифатпарвар. Бобурийлар сулоласидан Аврангзебнинг қизи. Онаси Дилрасобону Гулбадан бегимнинг авлодларидан. Барелий («Тазкираи шоироти урду» — «Урду шоирларининг тазкираси»), Шерхони Лудий («Мирот ул-хаёл» — «Хаёл ойнаси»), Ҳакимхон Тўра («Мунтахаб ут-таворих» — «Танланган тарихлар»), Фазлий («Мажмуаи шоирон» — «Шоирлар мажмуаси») ва б. тарихчи ва тазкиранавис олимлар асарларида З.б. ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумотлар учрайди. Отаси Аврангзеб қизида шеър ва шоирликка майл сезгач, ўша даврнинг машҳур олими Мулло Муҳаммад Сайд Ашраф Исфахонийни унга муаллим қилиб тайинлади. З.б. бу олимнинг тарбиясида забардаст шоира, олима, созанда ва хаттот бўлиб вояга етди. Сўнгра илоҳиётга оид бир асар ёзиб, уни шу устозига бағишлади. З.б. ўзбек, форс, араб тилларининг сарфу наҳви (морфология ва синтаксис)ни ўзлаштирган. Хусрав Деҳлавий, Навоий, Бобур асарларини синчиклаб ўрганган. Ҳиндистон олимлари, шоирлари ва санъат аҳлларига кўп ғамхўрликлар қилиб, ўз замонида илм ва санъатнинг ривожланишига зўр таъсир қилган. Ўша замоннинг кўп олимлари шахсан З.б.дан маош олар эдилар. Шунинг учун хам тарихчилар унга кжсак бахр бериб, З.б. отаси ҳукмдорлик б-н қозона олмаган шуҳратни илм ва одоб б-н крзонган деб таъкидлайдилар.
Шоира ижодининг шаклланиши ва камолга етишида адабий муҳитнинг таъсири кучли бўлган. Акаси Аъзамшоҳнинг адабиётга қизиқиши, уйида бўлиб турадиган мушоиралар унда шеъриятга ҳавас уйғотади. Етук шоир ва олимлар б-н танишади. Айниқса, З.б.нинг Бедил б-н мушоиралар қилиши икки буюк талант меҳнатига барҳаётлик бағишлади.
Шоира мураккаб, зиддиятли бир даврда яшаб, ижод этди. 19 ёшидаёқ куп аянчли воқеаларнинг шоҳиди бўлди. Аврангзеб салтанат учун курашда акаси Дорошукуҳ, укалари Муродбахш ва Шоҳшужоъларни енгиб, тахтни эгаллайди (1658), касалманд отаси Шоҳжаҳонни 16 йил уй қамоғида асрайди. Ўз ўғли Акбарни тахт учун курашда айблайди. Қизи — З.б.ни ҳам бу ишда ҳамфикр ҳисоблаб, Деҳлидаги Салимгарҳи қўрғонидан чиқармайди. Мамлакатдаги нотинч ҳаёт, салтанат учун курашнинг авж олиши шоира дунёқарашини тубдан ўзгартирди. З.б. ижодида ижтимоийфалсафий фикрлар чуқурроқ илдиз ота бошлади. Дастлабки шеърларидаёқ табиат тасвири орқали инсоннинг орзуумидларини, адолат ва ҳақиқатни куйлади. Ростликни, ҳаққонийликни тарғиб қилди, алдамчи, фирибгарлардан нафратланди («Агар жаннатни ваъда қилсада, у одам сўзига алданма...»). З.б. ижодининг баъзи томонлари Бедил фалсафасига ҳамоҳанг. Шоира инсоннинг гўзаллиги келтирган фойдали ишида, меҳнатида, қадрқиммати унинг мақсадида деб билади.
З.б.нинг асосий машғулоти шеърият, мусиқа, илм бўлган. У бутун ҳузурҳаловатни, такдир ва бахтни, кишилар орзу қилган жаннатни хам китобда — илмда, деб билган. Лирик шеърлар б-н бирга одоб ва ахлоққа оид «Зеб уттафосир» («Гўзал тафсирлар»), «Зеб уннашот» («Нашъалар зийнати») ва тасаввуф фалсафасига дойр «Мунис уларвоҳ» («Руҳларнинг содиқ дўсти») каби рисолалар ҳам ёзган. Шеърлари аждодларининг юрти Марказий Осиёда, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон, Покистон ва б. Шарқ мамлакатларида кенг тарқалган. Ғазаллари ўзбек халқининг севимли қўшикларига айланган. Ҳозиқ, Хиромий, Нодир, Собир Абдулла ва бошқалар З.б. ғазалларига мухаммаслар боғлаганлар. Шоиранинг шеърий мероси бизгача тўлиқ етиб келмаган. 8000 мисрали бир девони (ғазаллари), 7 қасидаси, 5 таржеъбанд ва бир мухаммасигина сақланиб қолган. Баъзи манбаларда шоиранинг «Махфий» тахаллуси б-н ижод қилгани айтилади. 19а. 2ярми — 20а. бошларида кўчирилган «Девони Махфий» З.б.га нисбат берилади. З.б. асарлари қўлёзмаси дунёдаги кўпгина кутубхоналарда, шу жумладан, Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида сақланади (инв. № 2590, 1269, 1936). Деҳлидаги «Зарзари» қабристонига Низомиддин Авлиё, Амир Хусрав Деҳлавий ёнида дафн этилган.
Ад.: Жалолов Т., Ўзбек шоиралари, Т., 1980.
Бегали Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.