Ziddiyat
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–90-b. — ziyouz.com
Ziddiyat (mantiqda) — muhokama yuritişda, matnda va nazariyada biri ikkinçisini inkor etadigan 2 mulohazaning mavjudligi (q. Ziddiyat sonuni); (dialektikada) — predmet va hodisalarga obyektiv ravişda xos bölgan bir butunning qaramaqarşi (musbat va manfiy, tuğilayotgan va ölib borayotgan, yangi va eski) tomonlari, belgilari, yönalişlari örtasidagi mu\im munosabatlar. Şu munosabatlar kuraşi tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining manbaini, harakatga keltiruvçi kuçini va içki mazmunini taşkil etadi. Taraqqiyot 3. larning paydo bölişi, rivojlanişi va bartaraf qilinişi jarayonidan iborat. 3. lar har xil bölib, ular narsa va hodisalarning harakati va rivojlanişida turliça rol öynaydi. 3. lar içki va taşqi, asosiy va asosiy bölmagan, antagonistik va antagonistik bölmagan 3. larga bölinadi. Içki 3. — narsa va hodisalardagi içki jarayonlarning ifodasi, «özözidan harakatlaniş» ning manbai, rivojlanişning asosiy sababidir. Taşqi 3. — narsa va hodisalar örtasidagi munosabatlarning ifodasidir. Maye, tabiat b-n jamiyat, organizm b-n muhit örtasidagi 3. taşqi 3. dir. Içki va taşki 3. lar rivojlaniş jarayonida bir xil rol öynamaydi. Rivojlanişning mohiyati, asosan, içki 3. larning hal qilinişi b-n belgilanadi. Ammo taşki 3. larni ham e'tibordan çetda krldiriş mumkin emas. Taşqi 3. lar rivojlanişga bilvosita, ya'ni içki 3. larni hal qilişga ijobiy yoki salbiy ta'sir körsatişi mumkin. Narsa va hodisaning mohiyatini, holatini, kelib çiqiş va rivojlaniş qonuniyatlarini belgilovçi 3. lar asosiy 3. lar deb ataladi. Asosiy 3. taraqqiyotda hal qiluvçi rol öynaydi va barça boşqa 3. larga ta'sir körsatadi. Asosiy bölmagan 3. lar ham mavjud. Boş 3. deb rivojlanişning u yoki bu bosqiçining mohiyatini belgilab beradigan asosiy 3. ga aytiladi. Narsa va hodisalar rivojlanişining muayyan bosqiçidagi boş 3. asosiy 3. ning aniq körinişi yoki ifodasidir. Antagonistik 3. lar jamiyatdagi manfaatlari birbiriga tubdan zid bölgan kuçlar, ijtimoiy guruhlar va tabaqalar örtasidagi 3. lardir. Antagonistik bölmagan 3. lar jamiyatdagi manfaatlari birbiriga moye keladigan yoki manfaatlarini özaro keliştiriş mumkin bölgan ijtimoiy guruhlar va tabaqalar örtasidagi 3. lardir. Şörolar davrida sotsialistik jamiyatda antagonistik 3. lar yöq, unga faqat antagonistik bölmagan 3. lar xos degan mafkuraviy fikr tarğib qilingan. Aslida bunday 3. lar mavjud bölsada, şörolar saltanati zörlik b-n bu 3. larning namoyon bölişiga yöl qöymagan. Sobiq şörolar davlatining ba'zi mintaqalarida sodir bölayotgan qonli töqnaşuvlar, fuqarolar uruşi öşa hal qilinmay qolgan 3. larning oqibatidir.
Jamiyatdagi 3. lar turli şakl va usullar b-n bartaraf qilinadi. Ulardan ba'zilari eskining yemirilişi va yangining qaror topişi asosida hal qilib borilsa, boşqalari şu 3. ni taşkil qilgan qaramaqarşi tomonlarni özaro keliştiriş, murosayu madoraga keltiriş, hamjihatlik va hamkorlikka erişiş yöli b-n bartaraf etilişi mumkin. Keyingi vaqtda jamiyatdagi 3. larni hal qilişda qöllanilayotgan samarali usullardan biri konsensus (özaro kelişuv) dir. Ilgari 3. larni hal qilişning bu usuliga yetarli e'tibor berilmagan. Yangiça tafakkurning karor topişi bilan jamiyatdagi 3. larni xal qilişda Gegel qayd qilib ötgan konsensus usulidan foydalaniş maqsadga muvofiq bölib çikdi. Uzoq yillar davomida birbiriga qaramaqarşi bölib kelgan davlatlar, jamiyatdagi qaramaqarşi tomonlar, kuçlar, ijtimoiy guruhlar, harakatlar va partiyalar örtasidagi 3. larni jamiyatning umumiy manfaatlaridan kelib çiqib hal qilişda konsensus usuli juda qöl kelmoqda. 3. larni bartaraf etişdagi bu usul jahon xalqlarining milliy totuvlikka, özaro hamkorlikka va birdamlikka, barqarorlikka erişişida muhim ahamiyatga ega bölmoqda. Yuqorida tilga olingan 3. ning turlarini birbiridan farq qiliş zarur, lekin ular örtasida mutlaq çegara yöq. Voqelikda ular özaro çirmaşib ketadi, birbiriga ötadi va taraqqiyotda xilmaxil rol öynaydi. Şuning uçun, 3. larning har biriga aniq yondaşiş, 3. namoyon böladigan şaroitni, muhitni, vaziyatni, u öynaydigan rolni töğri hisobga oliş lozim.
Abdulla Aktov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИДДИЯТ (мантиқда) — муҳокама юритишда, матнда ва назарияда бири иккинчисини инкор этадиган 2 мулоҳазанинг мавжудлиги (қ. Зиддият цонуни); (диалектикада) — предмет ва ҳодисаларга объектив равишда хос бўлган бир бутуннинг қарамақарши (мусбат ва манфий, туғилаётган ва ўлиб бораётган, янги ва эски) томонлари, белгилари, йўналишлари ўртасидаги му\им муносабатлар. Шу муносабатлар кураши табиат, жамият ва тафаккур тараққиётининг манбаини, ҳаракатга келтирувчи кучини ва ички мазмунини ташкил этади. Тараққиёт 3. ларнинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва бартараф қилиниши жараёнидан иборат. 3. лар ҳар хил бўлиб, улар нарса ва ҳодисаларнинг ҳаракати ва ривожланишида турлича роль ўйнайди. 3. лар ички ва ташқи, асосий ва асосий бўлмаган, антагонистик ва антагонистик бўлмаган 3. ларга бўлинади. Ички 3. — нарса ва ҳодисалардаги ички жараёнларнинг ифодаси, «ўзўзидан ҳаракатланиш» нинг манбаи, ривожланишнинг асосий сабабидир. Ташқи 3. — нарса ва ҳодисалар ўртасидаги муносабатларнинг ифодасидир. Мае, табиат б-н жамият, организм б-н муҳит ўртасидаги 3. ташқи 3. дир. Ички ва ташки 3. лар ривожланиш жараёнида бир хил роль ўйнамайди. Ривожланишнинг моҳияти, асосан, ички 3. ларнинг ҳал қилиниши б-н белгиланади. Аммо ташки 3. ларни ҳам эътибордан четда крлдириш мумкин эмас. Ташқи 3. лар ривожланишга билвосита, яъни ички 3. ларни ҳал қилишга ижобий ёки салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Нарса ва ҳодисанинг моҳиятини, ҳолатини, келиб чиқиш ва ривожланиш қонуниятларини белгиловчи 3. лар асосий 3. лар деб аталади. Асосий 3. тараққиётда ҳал қилувчи роль ўйнайди ва барча бошқа 3. ларга таъсир кўрсатади. Асосий бўлмаган 3. лар ҳам мавжуд. Бош 3. деб ривожланишнинг у ёки бу босқичининг моҳиятини белгилаб берадиган асосий 3. га айтилади. Нарса ва ҳодисалар ривожланишининг муайян босқичидаги бош 3. асосий 3. нинг аниқ кўриниши ёки ифодасидир. Антагонистик 3. лар жамиятдаги манфаатлари бирбирига тубдан зид бўлган кучлар, ижтимоий гуруҳлар ва табақалар ўртасидаги 3. лардир. Антагонистик бўлмаган 3. лар жамиятдаги манфаатлари бирбирига мое келадиган ёки манфаатларини ўзаро келиштириш мумкин бўлган ижтимоий гуруҳлар ва табақалар ўртасидаги 3. лардир. Шўролар даврида социалистик жамиятда антагонистик 3. лар йўқ, унга фақат антагонистик бўлмаган 3. лар хос деган мафкуравий фикр тарғиб қилинган. Аслида бундай 3. лар мавжуд бўлсада, шўролар салтанати зўрлик б-н бу 3. ларнинг намоён бўлишига йўл қўймаган. Собиқ шўролар давлатининг баъзи минтақаларида содир бўлаётган қонли тўқнашувлар, фуқаролар уруши ўша ҳал қилинмай қолган 3. ларнинг оқибатидир.
Жамиятдаги 3. лар турли шакл ва усуллар б-н бартараф қилинади. Улардан баъзилари эскининг емирилиши ва янгининг қарор топиши асосида ҳал қилиб борилса, бошқалари шу 3. ни ташкил қилган қарамақарши томонларни ўзаро келиштириш, муросаю мадорага келтириш, ҳамжиҳатлик ва ҳамкорликка эришиш йўли б-н бартараф этилиши мумкин. Кейинги вақтда жамиятдаги 3. ларни ҳал қилишда қўлланилаётган самарали усуллардан бири консенсус (ўзаро келишув) дир. Илгари 3. ларни ҳал қилишнинг бу усулига етарли эътибор берилмаган. Янгича тафаккурнинг карор топиши билан жамиятдаги 3. ларни хал қилишда Гегель қайд қилиб ўтган консенсус усулидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлиб чикди. Узоқ йиллар давомида бирбирига қарамақарши бўлиб келган давлатлар, жамиятдаги қарамақарши томонлар, кучлар, ижтимоий гуруҳлар, ҳаракатлар ва партиялар ўртасидаги 3. ларни жамиятнинг умумий манфаатларидан келиб чиқиб ҳал қилишда консенсус усули жуда қўл келмоқда. 3. ларни бартараф этишдаги бу усул жаҳон халқларининг миллий тотувликка, ўзаро ҳамкорликка ва бирдамликка, барқарорликка эришишида муҳим аҳамиятга эга бўлмоқда. Юқорида тилга олинган 3. нинг турларини бирбиридан фарқ қилиш зарур, лекин улар ўртасида мутлақ чегара йўқ. Воқеликда улар ўзаро чирмашиб кетади, бирбирига ўтади ва тараққиётда хилмахил роль ўйнайди. Шунинг учун, 3. ларнинг ҳар бирига аниқ ёндашиш, 3. намоён бўладиган шароитни, муҳитни, вазиятни, у ўйнайдиган ролни тўғри ҳисобга олиш лозим.
Абдулла Актов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.