Ziğir
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 113–114-b. — ziyouz.com
Ziğir (Linum) — ziğirdoşlarga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar turkumi, tola va moy oliş uçun ekiladigan ekin. Mö'tadil va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Yer yuzida 230 dan ortiq turi mavjud. Tolasi va moyi uçun ekiladigan madaniy 3. (L.usitatissimum) turi xöjalik ahamiyatiga ega. 3. qadimdan Şim. Ispaniya, Xitoy, Misr, Rossiyada ma'lum bölgan. Moyli 3. Argentina, AQŞ, Kanada, Xitoy, Hindiston, Misr, qisman Örta Osiyoda ekiladi. Jahon böyiça umumiy 3. maydonlari 3,4 mln.ga dan ortiq, uruği böyiça yalpi hosili 2,9 mln. t (1999). Tolali 3., asosan, Rossiyaning Yevropa qismi, Ukraina, Polşa, Ruminiya, Fransiya, Çexiya, Slovakiyada ekiladi (jahon miqyosida tolali 3. maydonlari umumiy ekin maydonining 1/4 qismini taşkil etadi). Tolali ziğir tola oliş uçun ekiladigan bir yillik ösimlik. Poyasi ingiçka, silliq, tik usadi, oç yaşil rangli, böyi 60—120 sm. Ösimlik yetilganda poyasi sarğişyaşil rangli. Bargi oddiy, bandsiz, navbatmanavbat joylaşadi, rangi yaşil. Gul töplami poyaning uçida joylaşadi, zangori rangda, özidan çanglanadi. Gullaş davri 6—10 kun davom etadi. Mevasi kösakça, uz. 6,1—8,3 mm, eni 5,7—6,8 mm, 5 uyali, odatda, uyada 10 ta uruğ böladi. Uruği yassi, silliq, seryoğ (42—49%), 1000 ta uruğining vazni 2,8—8,7 g. Tolali 3. harorati mötadil, bahor va yozda teztez yomğir yoğib turadigan mintaqada ekiladi. Uruği 5° issiqda unib çiqadi. Maysasi —3—5° sovuqqa çidaydi. Maysalaniş davrida muqobil harorat 9—12°, qolgan davrlar uçun 16—18°. Harorat 22° dan yuqori bulsa tolali ziğirning ösişiga salbiy ta'sir qiladi, poya köp şoxlanadi, tola sifati pasayadi. Vegetatsiya davri 75—90 kun, yetilişi uçun 1100— 1500° samarali harorat talab qilinadi. Tolali ziğir uzun kunlik ösimlik. Kun yoruğ bölsa şoxlanişi köpayadi, ammo soya joylarda poyasi yotib qoladi.
Moyli ziğir issiqlikka talabçan, uruği 12° da unib çiqadi. Gullaş — yetilişi davrida harorat 20—22° bölgani ma'qul. Foydali harorat yiğindisi 1600—1800° talab qilinadi. Vegetatsiya davri 150 kungaça borişi mumkin. Böyi 40—70 sm. Uruğida 52% gaça moy bor. Moyli ziğir unumdor va begona ötlardan toza yerlarga ekiladi, şörlangan, oğir tuproqlar yaramaydi.
Z.dan yuqori sifatli tola va moy olinadi. Tolasi pişiq, mustahkam, egiluvçan. 3. tolasidan kiyimlik gazlamalar (batist), brezent, paxta va kimyoviy tolaga qöşib dekorativ gazlamalar, arqonlar işlab çiqariladi. Oziqovqatda, lokböyoq sanoatida, tabobatda qöllanadi. Kunjarasi çorvaçilikda sifatli ozuqa hisoblanadi. Tola hosili 0,4—1,6 t/ga (poyadan çiqişi 10—15%), uruğ hosili 2,5—21 s/ga. Bir ekilgan dalaga ziğir 5—7 yildan keyin ekiladi, yaxşi utmişdoş — beda, nöxat, poliz ekinlari, şudgor qilişdan oldin dalaga har ga hisobiga 8—15 t göng, 20— 45 kg N, 40—60 kg P2O5, 40—60 kg K2O solinadi. Azotli öğit ekişdan oldin, ösuv davrida (20—30 kg/ga) beriladi. Uruğlik kasalliklarga qarşi ekişdan oldin dorilanadi.
3. erta bahorda yoppasiga qatorlab ekiladi. Lalmi yerlarda har gektarga 20—22 kg (moyli 3. 50—60 kg/ga), toğli mintaqalarda 25—30 kg (yoki 4—6 mln. dona uruğ) sarflanadi. 3—5 sm çuqurlikda seyalkalarda ekiladi.
Özbekistonda juda qadimdan lalmi yerlarda faqat moyli 3. ekib kelingan (tolali 3. ekilmaydi), 3. moyi qadrlangan. Hoz. davrda Baxmal 1056, Baxmal 2, Buxoro 32 va b. navlari ekiladi.
Ad.: Yormatova D., Ösimlikşunoslik, T., 2000.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИҒИР (Linum) — зиғирдошларга мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, тола ва мой олиш учун экиладиган экин. Мўътадил ва субтропик минтақаларда тарқалган. Ер юзида 230 дан ортиқ тури мавжуд. Толаси ва мойи учун экиладиган маданий 3. (L.usitatissimum) тури хўжалик аҳамиятига эга. 3. қадимдан Шим. Испания, Хитой, Миср, Россияда маълум бўлган. Мойли 3. Аргентина, АҚШ, Канада, Хитой, Ҳиндистон, Миср, қисман Ўрта Осиёда экилади. Жаҳон бўйича умумий 3. майдонлари 3,4 млн.га дан ортиқ, уруғи бўйича ялпи ҳосили 2,9 млн. т (1999). Толали 3., асосан, Россиянинг Европа қисми, Украина, Польша, Руминия, Франция, Чехия, Словакияда экилади (жаҳон миқёсида толали 3. майдонлари умумий экин майдонининг 1/4 қисмини ташкил этади). Толали зиғир тола олиш учун экиладиган бир йиллик ўсимлик. Пояси ингичка, силлиқ, тик усади, оч яшил рангли, бўйи 60—120 см. Ўсимлик етилганда пояси сарғишяшил рангли. Барги оддий, бандсиз, навбатманавбат жойлашади, ранги яшил. Гул тўплами поянинг учида жойлашади, зангори рангда, ўзидан чангланади. Гуллаш даври 6—10 кун давом этади. Меваси кўсакча, уз. 6,1—8,3 мм, эни 5,7—6,8 мм, 5 уяли, одатда, уяда 10 та уруғ бўлади. Уруғи ясси, силлиқ, серёғ (42—49%), 1000 та уруғининг вазни 2,8—8,7 г. Толали 3. ҳарорати мўьтадил, баҳор ва ёзда тезтез ёмғир ёғиб турадиган минтақада экилади. Уруғи 5° иссиқда униб чиқади. Майсаси —3—5° совуққа чидайди. Майсаланиш даврида муқобил ҳарорат 9—12°, қолган даврлар учун 16—18°. Ҳарорат 22° дан юқори булса толали зиғирнинг ўсишига салбий таъсир қилади, поя кўп шохланади, тола сифати пасаяди. Вегетация даври 75—90 кун, етилиши учун 1100— 1500° самарали ҳарорат талаб қилинади. Толали зиғир узун кунлик ўсимлик. Кун ёруғ бўлса шохланиши кўпаяди, аммо соя жойларда пояси ётиб қолади.
Мойли зиғир иссиқликка талабчан, уруғи 12° да униб чиқади. Гуллаш — етилиши даврида ҳарорат 20—22° бўлгани маъқул. Фойдали ҳарорат йиғиндиси 1600—1800° талаб қилинади. Вегетация даври 150 кунгача бориши мумкин. Бўйи 40—70 см. Уруғида 52% гача мой бор. Мойли зиғир унумдор ва бегона ўтлардан тоза ерларга экилади, шўрланган, оғир тупроқлар ярамайди.
З.дан юқори сифатли тола ва мой олинади. Толаси пишиқ, мустаҳкам, эгилувчан. 3. толасидан кийимлик газламалар (батист), брезент, пахта ва кимёвий толага қўшиб декоратив газламалар, арқонлар ишлаб чиқарилади. Озиқовқатда, локбўёқ саноатида, табобатда қўлланади. Кунжараси чорвачиликда сифатли озуқа ҳисобланади. Тола ҳосили 0,4—1,6 т/га (поядан чиқиши 10—15%), уруғ ҳосили 2,5—21 ц/га. Бир экилган далага зиғир 5—7 йилдан кейин экилади, яхши утмишдош — беда, нўхат, полиз экинлари, шудгор қилишдан олдин далага ҳар га ҳисобига 8—15 т гўнг, 20— 45 кг N, 40—60 кг Р2О5, 40—60 кг К2О солинади. Азотли ўғит экишдан олдин, ўсув даврида (20—30 кг/га) берилади. Уруғлик касалликларга қарши экишдан олдин дориланади.
3. эрта баҳорда ёппасига қаторлаб экилади. Лалми ерларда ҳар гектарга 20—22 кг (мойли 3. 50—60 кг/га), тоғли минтақаларда 25—30 кг (ёки 4—6 млн. дона уруғ) сарфланади. 3—5 см чуқурликда сеялкаларда экилади.
Ўзбекистонда жуда қадимдан лалми ерларда фақат мойли 3. экиб келинган (толали 3. экилмайди), 3. мойи қадрланган. Ҳоз. даврда Бахмал 1056, Бахмал 2, Бухоро 32 ва б. навлари экилади.
Ад.: Ёрматова Д., Ўсимликшунослик, Т., 2000.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.