«Ziji Köragoniy»
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–97-b. — ziyouz.com
«Ziji Köragoniy» «ZIJI KÖRAGONIY», «3iji jadidi Köragoniy» («Köragoniy yangi astronomik jadvali»), «Uluğbek ziji» — Samarqand yaqinidagi rasadxonada Mirzo Uluğbek rahbarligida yaratilgan (1437) ilmiy asar. Ikki bölimdan (batafsil yozilgan muqaddima va vaziyatlari elliptik sistemada berilgan 1018 ta yulduzning jadvalidan) iborat. Muqaddima 4 qismga ajratilgan. lqism — xronologiyada Şarq xalqlarining yil hisoblaş usullari bayon qilingan. Arab, yunon, eron, xitoy va uyğurlarda yil hisoblaş tartiblari, bularning biridan ikkinçisiga ötiş yöllari va u xalk,larning öziga xos milliy bayramlarini hisoblaş usullari ifodalangan. 2qism amaliy astronomiya masalalariga bağişlangan. Bunda ekliptika va ekvator orasidagi burçakni aniklaş, osmon jismlarining koordinatalarini topiş usullari, meridian çiziğini ötkaziş, qibla azimutini aniqlaş, geografik koordinatalarni topiş, yil davomiyligini aniklaş va osmon sferasida differensial ölçaşlar ötkaziş masalalari yoritilgan. 3qismda sayyoralarning körinma harakatlari geotsentrik sistema asosida şarhlangan. 4qismda goroskop haqida ma'lumotlar (q. Astrologiya) keltiriladi. «3. K.»da keltirilgan yulduzlar jadvali Samarqandda olib borilgan kuzatişlar asosida tuzilgan. Jadval yulduzlar soni va kuzatişlarning originalligi jihatdan astronomiya tarixida Gipparx — Ptolemey jadvalidan keyin (2-a.) ikkinçi örinda turadi. Optik asboblar ixtiro qilinguniga qadar tuzilgan zijlar orasida «3. K.» eng mukammal hisoblanadi. Undan vaqtni aniklaş va geografik koordinatalarni ölçaşda, şuningdek, turli astronomik masalalarni hal qilişda 17-a.ga qadar Şarqda va Yevropada foydalanib kelindi. Asarda boşqa jadvallar ham bor. 683 ta punkt uçun geografik koordinatalarni öz içiga oluvçi jadval, asosan, turli manbalardan foydalanib tuzilgan. Sinus va tangeslarning trigonometrik jadvallari Samarqand olimlari işlab çiqqan yangi usullar yordamida hisoblangan; ular öşa davrga qadar hisoblangan jadvallarga nisbatan ança aniq.
«3. K.» fors tilida yozilgan; keyinçalik, arab va turk tillariga tarjima qilingan. Uluğbekning şogirdi Ali Kuşçi zij qölyozmalarining keng tarqalişiga katta hissa qöşdi. «3. K.» Yevropada birinçi marta 1648 y.da (Angliya) naşr qilindi; keyinçalik, köpgina Yevropa tillariga tarjima qilindi. «3. K.»ning qölda köçirilgan nusxalari Angliya, Fransiya, Turkiya va Hindiston kutubxonalarida, fors tilida yozilgan eng eski nusxalaridan biri Özbekiston FA Şarqşunoslik intida saklanadi.
Ad.: Kari Niyazov T. N., Astronomiçeskaya şkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970.
Q.: Astrologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЗИЖИ КЎРАГОНИЙ», «3ижи жадиди Кўрагоний» («Кўрагоний янги астрономик жадвали»), «Улуғбек зижи» — Самарқанд яқинидаги расадхонада Мирзо Улуғбек раҳбарлигида яратилган (1437) илмий асар. Икки бўлимдан (батафсил ёзилган муқаддима ва вазиятлари эллиптик системада берилган 1018 та юлдузнинг жадвалидан) иборат. Муқаддима 4 қисмга ажратилган. lқисм — хронологияда Шарқ халқларининг йил ҳисоблаш усуллари баён қилинган. Араб, юнон, эрон, хитой ва уйғурларда йил ҳисоблаш тартиблари, буларнинг биридан иккинчисига ўтиш йўллари ва у халк,ларнинг ўзига хос миллий байрамларини ҳисоблаш усуллари ифодаланган. 2қисм амалий астрономия масалаларига бағишланган. Бунда эклиптика ва экватор орасидаги бурчакни аниклаш, осмон жисмларининг координаталарини топиш усуллари, меридиан чизиғини ўтказиш, қибла азимутини аниқлаш, географик координаталарни топиш, йил давомийлигини аниклаш ва осмон сферасида дифференциал ўлчашлар ўтказиш масалалари ёритилган. 3қисмда сайёраларнинг кўринма ҳаракатлари геоцентрик система асосида шарҳланган. 4қисмда гороскоп ҳақида маълумотлар (қ. Астрология) келтирилади. «3. К.»да келтирилган юлдузлар жадвали Самарқандда олиб борилган кузатишлар асосида тузилган. Жадвал юлдузлар сони ва кузатишларнинг оригиналлиги жиҳатдан астрономия тарихида Гиппарх — Птолемей жадвалидан кейин (2-а.) иккинчи ўринда туради. Оптик асбоблар ихтиро қилингунига қадар тузилган зижлар орасида «3. К.» энг мукаммал ҳисобланади. Ундан вақтни аниклаш ва географик координаталарни ўлчашда, шунингдек, турли астрономик масалаларни ҳал қилишда 17-а.га қадар Шарқда ва Европада фойдаланиб келинди. Асарда бошқа жадваллар ҳам бор. 683 та пункт учун географик координаталарни ўз ичига олувчи жадвал, асосан, турли манбалардан фойдаланиб тузилган. Синус ва тангесларнинг тригонометрик жадваллари Самарқанд олимлари ишлаб чиққан янги усуллар ёрдамида ҳисобланган; улар ўша даврга қадар ҳисобланган жадвалларга нисбатан анча аниқ.
«3. К.» форс тилида ёзилган; кейинчалик, араб ва турк тилларига таржима қилинган. Улуғбекнинг шогирди Али Кушчи зиж қўлёзмаларининг кенг тарқалишига катта ҳисса қўшди. «3. К.» Европада биринчи марта 1648 й.да (Англия) нашр қилинди; кейинчалик, кўпгина Европа тилларига таржима қилинди. «3. К.»нинг қўлда кўчирилган нусхалари Англия, Франция, Туркия ва Ҳиндистон кутубхоналарида, форс тилида ёзилган энг эски нусхаларидан бири Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида сакланади.
Ад.: Кары Ниязов Т. Н., Астрономическая школа Улугбека, Избр. труды, т. 6, Т., 1967; Гевелий Я н, Атлас звёздного неба, Т., 1970.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.