Zijlar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 97–98-b. — ziyouz.com

Zijlar (fors. — böyra) — qad. astronomik jadvallar. Örta asrlarda barça astronomik rasadxonalar öz oldiga Quyoş, Oy va oddiy köz b-n körinadigan sayyoralarning yulduzlar orasidagi harakatlarini kuzatiş, kuzatiş ma'lumotlari asosida astronomik doimiylarning qiymatlarini hisoblab topiş; Oy va Quyoş taqvimlariga tegişli ma'lumotlarning jadvallarini tuziş; şuningdek, yulduzlarning koordinatalari, yirik aholi punktlari va şaharlarning geografik koordinatalarini aniklab, ularni jadvallarda aks ettiriş kabi vazifalarni qöyardi. Rasadxonalar faoliyatining katta qismi olingan kuzatiş ma'lumotlari asosida jadvallar tuzişni taqozo qilardi. Bunday köp jadvallarni öz içiga olgan astronomik asarlar, odatda, «zij» deb yuritilar edi. Jadvallarning tik (vertikal) va yotiq (gorizontal) çiziqlari (sonlari b-n birga) böyrani eslatgani uçun ham mazkur risolalar şunday nom b-n atalgan, deb taxmin qilinadi. 3. yoylarning sinuslari, ya'ni vatarlari jadvallarini, trigonometrik funksiyalar jadvallarini ham öz içiga olgan. Fors olimlari qölyozmalarida «zij» atamasi 7a.dan boşlab, arab xalifaligida astronomiyaga oid maşhur 3. 9a.dan boşlab uçraydi. 9a. örtalarida Klavdiy Ptolemey (2a.) ning «Almagest» («al-Majistiy») astronomik asari arab tiliga ögirilgan.

Umuman, 8, 9asrlarda kariyb 100 ga yaqin 3. tuzilganligi ma'lum. Ulardan 20 ga yaqini mualliflarning bevosita astronomik kuzatişlari asosida tuzilgan bölib, köpçiligi Örta Osiyoda, aniqroği, Movarounnahrda yoki Movarounnahr olimlari iştirokida tuzilgan. Köp 3. ularni tuzuvçi olimlarga homiylik qilgan davlat arboblariga bağişlangan.

Şarqda eng maşhur 3. quyidagilardir: Muhammad ibn Muso alXorazmiy (taxm. 780—850) va Abbos ibn Sayd al-Javhariy (9a.) tomonidan tuzilgan va abbosiylar xalifasi Ma'mun arRaşidga (813—883) bağişlangan «Ziji alMa'muniy», Sobiylar toifasidan çiqqan Muhammad alBattoniy (850— 929) tomonidan tuzilgan «Ziji asSobiy», marvlik Ahmad ibn Abdulloq Habaş alHosib (9a.) tomonidan tuzilgan «Ziji alHabaşiy», Umar Xayyom (1048—1131) tomonidan tuzilgan va saljuq sultoni Malikşoh ibn Ali Arslonga (1072—1092) bağişlangan «Ziji Malikşohiy», marvlik Abulfath Abdurrahmon alHaziniy (12a.) tomonidan tuzilgan «Ziji alHaziniy», Abu Rayhon Beruniynint Ğazna sultoni Ma'sud Ğaznaviyga bağişlangan «Qonuni Ma'sudiy»si, ozarbayjon astronomi Nasriddin Tusiy (1201 — 1274) rahbarligida tuzilib, möğul xoni Xalokuga bağişlangan «Ziji Ilxoniy», Ğiyosiddin Jamşid alKoşiy (taxminan 14—15 a.lar) tomonidan tuzilib, Uluğbekka bağişlangan «Ziji Xoqoniy», Uluğbek va uning şogirdlari tomonidan tuzilgan «Ziji Köragoniy («Ziji Uluğbek») va b. Dastlabki Z.ning aniqligi Ptolemey jadvalining aniqligidek bölgan, biroq keyingi Z.da ança yuqori aniqlikka erişilgan. Çunonçi, alXorazmiy zijida oltmişlik sanoq sistemasida sinuslar jadvali G oraliqda uç xona aniqlikda va kotangenslar jadvali bir xona aniqlikda berilgan. Habaş alHosibning zijida sinus, sinusverzus, tangens, kotangens va kosekanslar jadvali G oraliqda uç xona aniqlik b-n berilgan. Beruniyning «Qonuni Ma'sudiy» asarida sinuslar jadvali 15' oraliq b-n, tangenslar jadvali G oraliq b-n berilgan. Beruniy, xususan, sin G ni 10 8 gaça aniqlik b-n hisoblagan. Eng aniq zijlardan biri Ulugbekning «Ziji Köragoniy»si bölib, unda 1018 ta yulduzning ekliptik koordinatalar sistemasidagi holati körsatilgan va sinuslar jadvali G oraliq b-n, tangenslar jadvali 45° gaça G aniklik b-n, 46° dan 90° gaça 5' aniklik b-n berilgan. Uluğbek ziji buyiça trigonometrik funksiyalar qiymatlarini qariyb 10~10 gaça aniklik b-n hisoblaş mumkin. Şarq mamlakatlarida tuzilgan 3. Ğarbiy Yevropada trigonometriya va astronomiyaning rivojlanişiga katta ta'sir körsatdi. Xususan, alXorazmiy, alBattoniy, alHaziniy, Beruniy, Nasriddin Tusiy va Uluğbek jadvallari II — 17asr Ğarbiy Yevropa olimlariga ma'lum bölib, ğarb tillariga tarjima qilingan va Yevropada fan va madaniyatning rivojlanişida muhim örin tutgan.

Ad.: Yuşkeviç A. P., Istoriya matematiki v sredniye veka, M., 1961; Kari Niyazov T. N., Astronomiçeskaya şkola Ulugbeka, Izbr. trudi t. 6, T., 1967; M a medbe ili G. D., Osnovatel Maraginskoy observatorii Muxammed Nasireddin Tuyey, Baku, 1961; Geveliy Yan., Atlas zvyozdnogo neba, T., 1968.

Abdumajid Rahimov, Mamatmuso Mamadazimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗИЖЛАР (форс. — бўйра) — қад. астрономик жадваллар. Ўрта асрларда барча астрономик расадхоналар ўз олдига Қуёш, Ой ва оддий кўз б-н кўринадиган сайёраларнинг юлдузлар орасидаги ҳаракатларини кузатиш, кузатиш маълумотлари асосида астрономик доимийларнинг қийматларини ҳисоблаб топиш; Ой ва Қуёш тақвимларига тегишли маълумотларнинг жадвалларини тузиш; шунингдек, юлдузларнинг координаталари, йирик аҳоли пунктлари ва шаҳарларнинг географик координаталарини аниклаб, уларни жадвалларда акс эттириш каби вазифаларни қўярди. Расадхоналар фаолиятининг катта қисми олинган кузатиш маълумотлари асосида жадваллар тузишни тақозо қиларди. Бундай кўп жадвалларни ўз ичига олган астрономик асарлар, одатда, «зиж» деб юритилар эди. Жадвалларнинг тик (вертикал) ва ётиқ (горизонтал) чизиқлари (сонлари б-н бирга) бўйрани эслатгани учун ҳам мазкур рисолалар шундай ном б-н аталган, деб тахмин қилинади. 3. ёйларнинг синуслари, яъни ватарлари жадвалларини, тригонометрик функциялар жадвалларини ҳам ўз ичига олган. Форс олимлари қўлёзмаларида «зиж» атамаси 7а.дан бошлаб, араб халифалигида астрономияга оид машҳур 3. 9а.дан бошлаб учрайди. 9а. ўрталарида Клавдий Птолемей (2а.) нинг «Альмагест» («ал-Мажистий») астрономик асари араб тилига ўгирилган.

Умуман, 8, 9асрларда карийб 100 га яқин 3. тузилганлиги маълум. Улардан 20 га яқини муаллифларнинг бевосита астрономик кузатишлари асосида тузилган бўлиб, кўпчилиги Ўрта Осиёда, аниқроғи, Мовароуннаҳрда ёки Мовароуннаҳр олимлари иштирокида тузилган. Кўп 3. уларни тузувчи олимларга ҳомийлик қилган давлат арбобларига бағишланган.

Шарқда энг машҳур 3. қуйидагилардир: Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий (тахм. 780—850) ва Аббос ибн Сайд ал-Жавҳарий (9а.) томонидан тузилган ва аббосийлар халифаси Маъмун арРашидга (813—883) бағишланган «Зижи алМаъмуний», Собийлар тоифасидан чиққан Муҳаммад алБаттоний (850— 929) томонидан тузилган «Зижи асСобий», марвлик Аҳмад ибн Абдуллоқ Ҳабаш алҲосиб (9а.) томонидан тузилган «Зижи алҲабаший», Умар Хайём (1048—1131) томонидан тузилган ва салжуқ султони Маликшоҳ ибн Али Арслонга (1072—1092) бағишланган «Зижи Маликшоҳий», марвлик Абулфатҳ Абдурраҳмон алҲазиний (12а.) томонидан тузилган «Зижи алҲазиний», Абу Райҳон Берунийнинт Ғазна султони Маъсуд Ғазнавийга бағишланган «Қонуни Маъсудий»си, озарбайжон астрономи Насриддин Тусий (1201 — 1274) раҳбарлигида тузилиб, мўғул хони Халокуга бағишланган «Зижи Илхоний», Ғиёсиддин Жамшид алКоший (тахминан 14—15 а.лар) томонидан тузилиб, Улуғбекка бағишланган «Зижи Хоқоний», Улуғбек ва унинг шогирдлари томонидан тузилган «Зижи Кўрагонийь («Зижи Улуғбек») ва б. Дастлабки З.нинг аниқлиги Птолемей жадвалининг аниқлигидек бўлган, бироқ кейинги З.да анча юқори аниқликка эришилган. Чунончи, алХоразмий зижида олтмишлик саноқ системасида синуслар жадвали Г оралиқда уч хона аниқликда ва котангенслар жадвали бир хона аниқликда берилган. Ҳабаш алҲосибнинг зижида синус, синусверзус, тангенс, котангенс ва косеканслар жадвали Г оралиқда уч хона аниқлик б-н берилган. Берунийнинг «Қонуни Маъсудий» асарида синуслар жадвали 15’ оралиқ б-н, тангенслар жадвали Г оралиқ б-н берилган. Беруний, хусусан, sin Г ни 10 8 гача аниқлик б-н ҳисоблаган. Энг аниқ зижлардан бири Улугбекнинг «Зижи Кўрагоний»си бўлиб, унда 1018 та юлдузнинг эклиптик координаталар системасидаги ҳолати кўрсатилган ва синуслар жадвали Г оралиқ б-н, тангенслар жадвали 45° гача Г аниклик б-н, 46° дан 90° гача 5’ аниклик б-н берилган. Улуғбек зижи буйича тригонометрик функциялар қийматларини қарийб 10~10 гача аниклик б-н ҳисоблаш мумкин. Шарқ мамлакатларида тузилган 3. Ғарбий Европада тригонометрия ва астрономиянинг ривожланишига катта таъсир кўрсатди. Хусусан, алХоразмий, алБаттоний, алҲазиний, Беруний, Насриддин Тусий ва Улуғбек жадваллари II — 17аср Ғарбий Европа олимларига маълум бўлиб, ғарб тилларига таржима қилинган ва Европада фан ва маданиятнинг ривожланишида муҳим ўрин тутган.

Ад.: Юшкевич А. П., История математики в средние века, М., 1961; Кары Ниязов Т. Н., Астрономическая школа Улугбека, Избр. труды т. 6, Т., 1967; М а медбе или Г. Д., Основатель Марагинской обсерватории Мухаммед Насирэддин Туей, Баку, 1961; Гевелий Ян., Атлас звёздного неба, Т., 1968.

Абдумажид Раҳимов, Маматмусо Мамадазимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.