Zikr
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99-b. — ziyouz.com
Zikr (arab. — eslaş, yodga oliş) — tasavvufda xudoni yodga oliş b-n boglik «samo» marosimi va şu marosimda ijro etiladigan musiqiyşe'riy turkum. Musulmonlar orasida 10—11a.larda şakllangan. Ilohiyotçilar Allohni yodga oliş zarurligini Qur'oni karimning «Allohni zikr qiliş b-n qalblar orom olur» (13:28) degan körsatmasi b-n boğlaydilar. Z.ning asosiy falsafiyestetik maqsadi vajd (ekstaz), ya'ni insonning musiqa, şe'r va raqs vositasida oliy Haqiqat (Tangri) b-n hissiyruhiy birlaşib, uyğuklaşib ketişidir. Turli xil tasavvuf tariqatlarida Z.ning xilmaxil körinişlari işlatiladi. Mas, Turkistonda eng köp tarqalgan naqşbandiya tariqatida «Zikri jahriy» («Oşkora, katta 3.» yoki «Xonakryi» deb ham ataladi), «Zikri xafiy» («Yaşirin, kiçik 3.», tor doirada ijro etilgan), «Zikri adadiy» («Sanokli 3.»), «Zikri alloniya» («E'lonli 3.»), «Zikri dil» kabi turlari qöllanilgan. Jaloliddin Rumiy asos solgan mavlaviya tariqatida 3. marosimiga musiqiy asboblar va raqslar keng jalb qilina boşlangan.
Naqşbandiya tariqatida «Zikri jahriy» turkumining asosiy qismlari usullarning zarblariga köra, «Yakzarb», «Duzarb», «Sezarb», «Çorzarb» deb atalgan. Asosiy qismlarning özgartirilgan körinişlari «Çopqin» deb yuritilgan. Z.ningboşlanişi, asosiy qismlar oraliği va turkum yakunida Qur'on suralari reçitativ (nutqdoş) uslubida kuylanadi. Turkumning qismlari kuyohang, usulritmik tuzilmalari Şarq xalklari musiqa merosi, xususan, özbek aşula janriga ta'sir körsatgan. 3. mavlud va b. diniy marosimlarning tarkibiy qismiga aylangan. Özbekiston kompozitorlaridan Ik.Akbarov («Şoir xotirasiga» poema), A. Kozlovskiy («Uluğbek» operasi) va b. 3. usul-ohanglaridan foydalanişgan.
Abdumannon Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИКР (араб. — эслаш, ёдга олиш) — тасаввуфда худони ёдга олиш б-н боглик «само» маросими ва шу маросимда ижро этиладиган мусиқийшеърий туркум. Мусулмонлар орасида 10—11а.ларда шаклланган. Илоҳиётчилар Аллоҳни ёдга олиш зарурлигини Қуръони каримнинг «Аллоҳни зикр қилиш б-н қалблар ором олур» (13:28) деган кўрсатмаси б-н боғлайдилар. З.нинг асосий фалсафийэстетик мақсади важд (экстаз), яъни инсоннинг мусиқа, шеър ва рақс воситасида олий Ҳақиқат (Тангри) б-н ҳиссийруҳий бирлашиб, уйғуклашиб кетишидир. Турли хил тасаввуф тариқатларида З.нинг хилмахил кўринишлари ишлатилади. Мас, Туркистонда энг кўп тарқалган нақшбандия тариқатида «Зикри жаҳрий» («Ошкора, катта 3.» ёки «Хонакрйи» деб ҳам аталади), «Зикри хафий» («Яширин, кичик 3.», тор доирада ижро этилган), «Зикри ададий» («Санокли 3.»), «Зикри аллония» («Эълонли 3.»), «Зикри дил» каби турлари қўлланилган. Жалолиддин Румий асос солган мавлавия тариқатида 3. маросимига мусиқий асбоблар ва рақслар кенг жалб қилина бошланган.
Нақшбандия тариқатида «Зикри жаҳрий» туркумининг асосий қисмлари усулларнинг зарбларига кўра, «Якзарб», «Дузарб», «Сезарб», «Чорзарб» деб аталган. Асосий қисмларнинг ўзгартирилган кўринишлари «Чопқин» деб юритилган. З.нингбошланиши, асосий қисмлар оралиғи ва туркум якунида Қуръон суралари речитатив (нутқдош) услубида куйланади. Туркумнинг қисмлари куйоҳанг, усулритмик тузилмалари Шарқ халклари мусиқа мероси, хусусан, ўзбек ашула жанрига таъсир кўрсатган. 3. мавлуд ва б. диний маросимларнинг таркибий қисмига айланган. Ўзбекистон композиторларидан Ик.Акбаров («Шоир хотирасига» поэма), А. Козловский («Улуғбек» операси) ва б. 3. усул-оҳангларидан фойдаланишган.
Абдуманнон Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.