Zilzila
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–102-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Zilzila ZILZILA, yer qimirlaş — yer pöstida yoki mantiyaning yuqori qismida tösatdan siljiş, siniş yoki öpiriliş röy berişi oqibatida vujudga keladigan va tölqinsimon tebranişlar tarzida uzoklarga tarqaladigan yer osti silkinişlari va tebranişlari. Sabablariga köra, tektonik, vulqoniy va öpiriliş Z.lariga bölinadi. Yer pöstining qar xil çuqurligida tabiiy kuçlar ta'sirida sodir böladigan silkinişlar tektonik Z.lar deyiladi. Ular yer qa'ridagi harakat va jarayonlarning mahsuli bölib, bu jarayonlarning kinetik quvvat tarzida birdan (1 min.da) sarflanişi oqibatidir. Vulqoniy va öpiriliş Z.lari tabiatda juda kam sodir böladi; ular kuçi jixatidan tektonik Z.larning eng kuçsizi b-n tenglaşadi. Yer şarida sodir böladigan Z.lar soni yil davomida bir neça yuz mingga yetişi mumkin. Şulardan aksariyat köpçilik kismi seysmograflargina sezadigan kuçsiz Z.lar bölib, odamlar sezadiganlari bir neça mingga yetadi. Xalq xöjaligiga zarar yetkazadigan Z.lar esa bir neça öndan bir neça yuztagaça bölişi mumkin. Bir yil davomida sodir bölgan hamma Z.lar natijasida taxm. 0,510» J kinetik quvvat ajralib çiqadi. Bu quvvat miqdori juda katta bölişiga qaramay, Yer qa'rida sodir böladigan jarayonlardan ajralib çiqadigan umumiy quvvatning 0,5% inigina taşkil etadi.
Zilzilalar yer şarining tektonik jihatdan eng faol bölgan toğ tizmalari joylaşgan hududlarda köproq böladi. Bu joylar geologik iborada yer yuzining belboğli (mintaqali) buziliş joylari deb yuritiladi.
Yer şarining kuçli zilzilalar sodir böladigan mintaqalarini seysmik jihatdan faolligiga qarab ikkita asosiy hududga böliş mumkin; birinçisi, geografik kenglik yönalişida Alp, Karpat, Kavkaz, Kopetdoğ, Tyanşan, Pomir, Himolay, ikkinçisi, meridional yönalişda — Tinç okeanining ikki qirğoği böyiça va qisman quruqlik mintaqasida joylaşgan. Bunday seysmik faollaşgan joylarga Jan. Amerikadan Antarktidagaça, Yevropa va Osiyo qit'asining şimoliy qismi, Markaziy va Ğarbiy Afrika, Avstraliya va b. hududlar kiradi. Demak, Markaziy Osiyo uning seysmik jihatdan faol bölgan Kopetdoğ, Tyanşan, Pomir toğlari tufayli seysmik faol mintaqaga kiradi.
Yer pusti yoki yuqori mantiya qatlamidagi 3. paydo bölgan ma'lum bir hajm 3. öçoği, uning markazi deb hisoblangan nuqta esa gipotsentr, gipotsentrning yer yuzasidagi proyeksiyasi 3. epitsentri deyiladi. Epitsentr va gipotsentr oraliğidagi masofa Z.ning yer yuzidan çuqurligini körsatadi. Z. öçoği Örta Osiyo hududida, aksariyat hollarda, Yer sathidan 5—50 km çuqurlikda joylaşgan böladi. Yer şarining ma'lum hududlarida Z.lar öçoği 200— 300, hatto 700 km gaça çuqurlikda bölişi ham mumkin.
3. tufayli yer yuzidagi silkinişlar ballarda ölçanadi. Silkinişlar epitsentrda eng kuçli bölib, undan uzoqlaşgan sari kuçi pasaya boradi. Epitsentr atrofidagi eng kuçli silkinişlarni belgilab, ular tutaşgan çiziq içidagi maydon (sath) pleystoseys hudud deyiladi.
3. sodir bölganda uning öçoğidan böylama va köndalang seysmik tölqinlar tarqaladi. Böylama tölqinlar R harfi (birinçi tölqin), köndalang tölqinlar S harfi (ikkinçi tölqin) b-n belgilanadi. Bulardan taşqari, yer yuzasida paydo böladigan yuza tölqinlar (L) mavjud. Mazkur tölqinlar asosiy hisoblansada, köndalang va böylama tölqinlar yer yuzasi hamda içki qatlamalarida siniş va qaytariliş xususiyatiga egaligi sababli murakkab tölqinlar hosil böladi. Tölqinlar har xil tezlik b-n tarqaladi. Eng tez tarqaluvçi tölqin böylama tölqin bölib, muhitda taxm. Bino içidagi odamlarning köpçiligi sezadi. Uydagi jihozlar harakatga keladi. Bino va mebel tebranadi. Uyqudagilar uyğonib ketadi. Hamma sezadi.Köpçilik taşqariga çiqişga oşiqadi, ba'zi buyumlar turgan yeridan tuşib ketadi. Ba'zi uylarda suvoklar köçib tuşadi. Imoratlar şikastlanadi, ğiştli devorlar yoriladi.Xom ğişt va paxsadan qurilgan ba'zi uylar buziladi, toğlarda ba'zan qoyalar köçadi. Imoratlar kuçli şikastlanadi, toğlarda surilmalar yuz beradi. Ğişt, betondan işlangan uylar butunlay yoki qisman buziladi, yer osti quvurlari uziladi. Qoyalar qulab, tepaliklar suriladi, yerdagi yoriqlarning eni 10 sm gaça boradi. Yer yuzida katta (eni 1 m gaça) yoriklar paydo böladi. Töğon va qirğoq dambalari işdan çiqadi, temir yöllar bukiladi. Yangi köllar paydo böladi. Yer yuzida keng va çuqur jarliklar hosil böladi, yer vertikal va gorizontal yönalişda silkinadi. Toğlarda qoyalar ağdariladi, köprik, töğon, temir yöllari butunlay buziladi. Yer qiyofasi, relyefi özgaradi. Yer yuzi burmalanadi,baland qoyalar ağdariladi, daryolar özanini özgartiradi. Köndalang tölqin esa örtaça 5 km/s tezlikda, yuza tölqinlar esa eng sekin tezlikda tarqaladi. 3. tölqinlarini qayd qiladigan seysmik stya 3. epitsentridan qançalik uzoqbölsa, styaga yetgan tölqinlarning vaqt böyiça farqi ham şunçalik katta böladi. Bu holat qayd qilingan tölqinlarningyozuviga qarab 3. epitsentridan styagaça bölgan masofani aniqlaş imkonini beradi. Şu maqsadda köndalang va böylama tölqinlar orasidagi vaqtning epitsentr uzoqligiga boğliqligi har xil hudud uçun örganiladi. Bu boğliqlik çizma körinişida bölib, u godograf deb yuritiladi va 3. ma'lumotlarini işlaş va örganişda muhim ahamiyatga ega böladi. 3. tölqinlarining umumiy quvvati magnituda (M) b-n belgilanadi. U şartli son bölib, yer sathidagi muhit zarralarining siljiş amplitudasiga moye keladi. Bu qiymat seysmik styalar qayd qilgan yozuvlar — seysmogrammalardan aniklanadi. A»harfi b-n belgilangan kattalik K = lg£ Z.ning quvvatlilik sinfi deb ataladi. Mac, magnitudasi 5 ga teng (M = 5) bölgan 3. öçoğidan 1012 J quvvat ajraladi, ya'ni K = 12. 3. kuçini ifodalaş uçun turli seysmik şkalalar taklif etilgan. Ulardan biri — 1917 y.da Xalqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg şkalasi bölib, u xrzirgaça bir qança Yevropa mamlakatlarida qöllaniladi. Ikkinçisi — AQŞ da Vud va Nyumanlar tomonidan 1931 y.da Merkalli şkalasini bir oz mukammallaştirilgan 12 balli MM şkalasi qisoblanadi. Uçinçisi — Rossiyada S. V. Medvedev tomonidan işlab çiqilgan 12 balli şkaladir. 1964 y. Parijda YUNESKO ning seysmologiya va seysmobardoş quriliş böyiça ötkazilgan davlatlararo yiğilişida tavsiya etilgan MŞK=1964 12balli şkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Şponxoyer (Iyena, Germaniya) va V. Karniklar (Praga) tomonidan tuzilgan. 3. kuçini aniqlaşning juda köp usullari va belgilari bor. Pekin Z.ning yer yuzida namoyon bölişi ballarda aniqlanganligi b-n Z.ning anik, quvvatini ballar ifodalamaydi. Şuning uçun Z.ning haqiqiy kuçini körsatuvçi ölçam — magnituda hisoblanadi. Magnituda 1940y.lar boşlarida amerikalik tadqiqotçilar Ç. Rixter va B. Gutenberglar t omonidan kiritilgan va quyidagiça ifodalanadi: M = \gA, mkm + 1,32 lgX, km. Bu yerda: A — seysmik tölqin amplitudasi yoki mkm surilişi, X — seysmograf joylaşgan yerdan 3. epitsentrigaça bölgan masofa. Xalqaro ma'lumotlarda 3. kuçi magnituda orqali Rixter şkalasiş beriladi. Eng kuçli Z.ning magnitudasi 9 gaça yetişi mumkin. Zilzila quvvati (Ye) Joulda ölçanadi. 3. quvvati b-n magnitudasi örtasida boğlaniş quyidagiça ifodalanadi: \gE — aM + V. Bu yerda: kuçeiz Z.lar uçun a = 1,8; V = 11; kuçli Z.lar uçun a = 1,5; V= 12. Z.ning yer yuzida bir xil kuç b-n namoyon bölgan nuqtalarini tutaştiruvçi çiziqqa izoseysta çiziği, 3. kuçining hududda tarqalişini körsatuvçi izoseystalar töplamiga izoseystalar xaritasi deyiladi.
Yer qa'ridagi tektonik, harakatlar faollaşgan qismi va uning tevarak atrofida fizikaviy va kimyoviy jarayonlar xam faollaşadi. Jumladan, toğ jinslarining ziçligi, elektr ötkazuvçanligi, magnitik xossalari, elektromagnit tölqinlar tarqatiş xususiyati, yer sathining vertikal va gorizontal holati kabilar özgarişi mumkin. Mazkur hududlarda mavjud bölgan burği quduqlari orqali olinayotgan neft, gaz, suv miqsori keskin özgarişi, yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi, mikroelementlar, gazlar miqdori ham özgaradi. Uşbu sanab ötilganlar 3. sodir bölişi arafasida keskin va köp miqdorda özgarib, Z.ning darakçilari sifatida qaralişi mumkin. Ular Z.larni oldindan aytib beriş muammosini hal qilişda juda muhim ahamiyatga ega. Bu borada Yer şarining seysmik jihatdan faol bölgan barça hududlarida köp yillik xalqaro va milliy dasturlar asosida töxtovsiz izlanişlar olib borilayapti.
1966 y. 26 aprelda Toşkentda yuz bergan Z.dan söng sobiq Ittifoqda birinçi bölib Özbekiston FA tarkibida 1966 y. okt. oyida Seysmologiya instituti taşkil qilindi. Intning asosiy ilmiy yönalişlaridan biri Z.larning tabiatini, u sodir böladigan muhit xususiyatlarini, Z.larning darakçilarini örganiş va uni başorat (prognoz) qiliş usullarining nazariy asoslarini yaratiş deb belgilanadi. Z.ni başorat qiliş borasida Özbekistonda muhim natijalarga erişildi. Jumladan, kuçli Z.larni başorat qiliş böyiça işonçli va istiqbolli yangi usullar yaratildi, ularning nazariy va amaliy asoslari işlab çiqildi. Bu usullar majmuini qöllaş asosida Özbekiston hududi va yonatrofdagi hududlarda bölib ötgan bir neça kuçli Z.larni oldindan aytişga muvaffaq bölindi. Mac, 1976 y. 17 maydagi Gazli, 1978 y. 1 noyabrdagi Olay, 1984 y. 18 fev.dagi Pop Z.lari oldindan aytilgan.
Yer yuzida röy bergan kuçli zilzilalar jumlasiga Lissabon (1755), Kaliforniya (1906), Aşxobod (1948), Çili (1960), Tokio (1923), Xitoy (1976), Spitak (Armaniston, 1988), Zaysan (Qozoğiston, 1990), Suusamir (Qirğiziston, 1922) lar va Özbekiston qududida esa — 838—839 y.larda Farğonada, 942 y.da Buxoroda, 1208—1209 y.larda Urgançda, 1490 y.da Samarqandda, 1494 y.da Namanganda, 1620 y.da Axsikentda, 1902 y.da Andijonda, 1921 — 1922 y.larda Buxoro va Samarqand yaqinida, 1927 y.da Namanganda, 1868, 1924, 1938, 1966 y.larda Toşkentda, 1976, 1984 y.larda Gazlida bölgan zilzilalarni kiritiş mumkin.
Ad.:Abdullabekov K. N., Zilziladan saqlaniş mumkinmi? T., 1992; Karimov F. X., Zemletryaseniye, M, 1993; Otaboyev X., Zilzila T., 1988.
Sobitjon Maqsudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИЛЗИЛА, ер қимирлаш — ер пўстида ёки мантиянинг юқори қисмида тўсатдан силжиш, синиш ёки ўпирилиш рўй бериши оқибатида вужудга келадиган ва тўлқинсимон тебранишлар тарзида узокларга тарқаладиган ер ости силкинишлари ва тебранишлари. Сабабларига кўра, тектоник, вулқоний ва ўпирилиш З.ларига бўлинади. Ер пўстининг қар хил чуқурлигида табиий кучлар таъсирида содир бўладиган силкинишлар тектоник З.лар дейилади. Улар ер қаъридаги ҳаракат ва жараёнларнинг маҳсули бўлиб, бу жараёнларнинг кинетик қувват тарзида бирдан (1 мин.да) сарфланиши оқибатидир. Вулқоний ва ўпирилиш З.лари табиатда жуда кам содир бўлади; улар кучи жихатидан тектоник З.ларнинг энг кучсизи б-н тенглашади. Ер шарида содир бўладиган З.лар сони йил давомида бир неча юз мингга етиши мумкин. Шулардан аксарият кўпчилик кисми сейсмографларгина сезадиган кучсиз З.лар бўлиб, одамлар сезадиганлари бир неча мингга етади. Халқ хўжалигига зарар етказадиган З.лар эса бир неча ўндан бир неча юзтагача бўлиши мумкин. Бир йил давомида содир бўлган ҳамма З.лар натижасида тахм. 0,510» Ж кинетик қувват ажралиб чиқади. Бу қувват миқдори жуда катта бўлишига қарамай, Ер қаърида содир бўладиган жараёнлардан ажралиб чиқадиган умумий қувватнинг 0,5% инигина ташкил этади.
Зилзилалар ер шарининг тектоник жиҳатдан энг фаол бўлган тоғ тизмалари жойлашган ҳудудларда кўпроқ бўлади. Бу жойлар геологик иборада ер юзининг белбоғли (минтақали) бузилиш жойлари деб юритилади.
Ер шарининг кучли зилзилалар содир бўладиган минтақаларини сейсмик жиҳатдан фаоллигига қараб иккита асосий ҳудудга бўлиш мумкин; биринчиси, географик кенглик йўналишида Альп, Карпат, Кавказ, Копетдоғ, Тяньшан, Помир, Ҳимолай, иккинчиси, меридионал йўналишда — Тинч океанининг икки қирғоғи бўйича ва қисман қуруқлик минтақасида жойлашган. Бундай сейсмик фаоллашган жойларга Жан. Америкадан Антарктидагача, Европа ва Осиё қитъасининг шимолий қисми, Марказий ва Ғарбий Африка, Австралия ва б. ҳудудлар киради. Демак, Марказий Осиё унинг сейсмик жиҳатдан фаол бўлган Копетдоғ, Тяньшан, Помир тоғлари туфайли сейсмик фаол минтақага киради.
Ер пусти ёки юқори мантия қатламидаги 3. пайдо бўлган маълум бир ҳажм 3. ўчоғи, унинг маркази деб ҳисобланган нуқта эса гипоцентр, гипоцентрнинг ер юзасидаги проекцияси 3. эпицентри дейилади. Эпицентр ва гипоцентр оралиғидаги масофа З.нинг ер юзидан чуқурлигини кўрсатади. З. ўчоғи Ўрта Осиё ҳудудида, аксарият ҳолларда, Ер сатҳидан 5—50 км чуқурликда жойлашган бўлади. Ер шарининг маълум ҳудудларида З.лар ўчоғи 200— 300, ҳатто 700 км гача чуқурликда бўлиши ҳам мумкин.
3. туфайли ер юзидаги силкинишлар балларда ўлчанади. Силкинишлар эпицентрда энг кучли бўлиб, ундан узоқлашган сари кучи пасая боради. Эпицентр атрофидаги энг кучли силкинишларни белгилаб, улар туташган чизиқ ичидаги майдон (сатҳ) плейстосейс ҳудуд дейилади.
3. содир бўлганда унинг ўчоғидан бўйлама ва кўндаланг сейсмик тўлқинлар тарқалади. Бўйлама тўлқинлар Р ҳарфи (биринчи тўлқин), кўндаланг тўлқинлар S ҳарфи (иккинчи тўлқин) б-н белгиланади. Булардан ташқари, ер юзасида пайдо бўладиган юза тўлқинлар (L) мавжуд. Мазкур тўлқинлар асосий ҳисоблансада, кўндаланг ва бўйлама тўлқинлар ер юзаси ҳамда ички қатламаларида синиш ва қайтарилиш хусусиятига эгалиги сабабли мураккаб тўлқинлар ҳосил бўлади. Тўлқинлар ҳар хил тезлик б-н тарқалади. Энг тез тарқалувчи тўлқин бўйлама тўлқин бўлиб, муҳитда тахм. Бино ичидаги одамларнинг кўпчилиги сезади. Уйдаги жиҳозлар ҳаракатга келади. Бино ва мебель тебранади. Уйқудагилар уйғониб кетади. Ҳамма сезади.Кўпчилик ташқарига чиқишга ошиқади, баъзи буюмлар турган еридан тушиб кетади. Баъзи уйларда сувоклар кўчиб тушади. Иморатлар шикастланади, ғиштли деворлар ёрилади.Хом ғишт ва пахсадан қурилган баъзи уйлар бузилади, тоғларда баъзан қоялар кўчади. Иморатлар кучли шикастланади, тоғларда сурилмалар юз беради. Ғишт, бетондан ишланган уйлар бутунлай ёки қисман бузилади, ер ости қувурлари узилади. Қоялар қулаб, тепаликлар сурилади, ердаги ёриқларнинг эни 10 см гача боради. Ер юзида катта (эни 1 м гача) ёриклар пайдо бўлади. Тўғон ва қирғоқ дамбалари ишдан чиқади, темир йўллар букилади. Янги кўллар пайдо бўлади. Ер юзида кенг ва чуқур жарликлар ҳосил бўлади, ер вертикал ва горизонтал йўналишда силкинади. Тоғларда қоялар ағдарилади, кўприк, тўғон, темир йўллари бутунлай бузилади. Ер қиёфаси, рельефи ўзгаради. Ер юзи бурмаланади,баланд қоялар ағдарилади, дарёлар ўзанини ўзгартиради. Кўндаланг тўлқин эса ўртача 5 км/с тезликда, юза тўлқинлар эса энг секин тезликда тарқалади. 3. тўлқинларини қайд қиладиган сейсмик стя 3. эпицентридан қанчалик узоқбўлса, стяга етган тўлқинларнинг вақт бўйича фарқи ҳам шунчалик катта бўлади. Бу ҳолат қайд қилинган тўлқинларнингёзувига қараб 3. эпицентридан стягача бўлган масофани аниқлаш имконини беради. Шу мақсадда кўндаланг ва бўйлама тўлқинлар орасидаги вақтнинг эпицентр узоқлигига боғлиқлиги ҳар хил ҳудуд учун ўрганилади. Бу боғлиқлик чизма кўринишида бўлиб, у годограф деб юритилади ва 3. маълумотларини ишлаш ва ўрганишда муҳим аҳамиятга эга бўлади. 3. тўлқинларининг умумий қуввати магнитуда (М) б-н белгиланади. У шартли сон бўлиб, ер сатҳидаги муҳит зарраларининг силжиш амплитудасига мое келади. Бу қиймат сейсмик стялар қайд қилган ёзувлар — сейсмограммалардан аникланади. А»ҳарфи б-н белгиланган катталик К = lg£ З.нинг қувватлилик синфи деб аталади. Mac, магнитудаси 5 га тенг (М = 5) бўлган 3. ўчоғидан 1012 Ж қувват ажралади, яъни К = 12. 3. кучини ифодалаш учун турли сейсмик шкалалар таклиф этилган. Улардан бири — 1917 й.да Халқаро сейсмик ассоциация томонидан қабул қилинган 12 балли Меркалли — Канкани — Зиберг шкаласи бўлиб, у хрзиргача бир қанча Европа мамлакатларида қўлланилади. Иккинчиси — АҚШ да Вуд ва Ньюманлар томонидан 1931 й.да Меркалли шкаласини бир оз мукаммаллаштирилган 12 балли ММ шкаласи қисобланади. Учинчиси — Россияда С. В. Медведев томонидан ишлаб чиқилган 12 балли шкаладир. 1964 й. Парижда ЮНЕСКО нинг сейсмология ва сейсмобардош қурилиш бўйича ўтказилган давлатлараро йиғилишида тавсия этилган МШК=1964 12балли шкала С. В. Медведев (Москва), В. Шпонхойер (Иена, Германия) ва В. Карниклар (Прага) томонидан тузилган. 3. кучини аниқлашнинг жуда кўп усуллари ва белгилари бор. Пекин З.нинг ер юзида намоён бўлиши балларда аниқланганлиги б-н З.нинг аник, қувватини баллар ифодаламайди. Шунинг учун З.нинг ҳақиқий кучини кўрсатувчи ўлчам — магнитуда ҳисобланади. Магнитуда 1940й.лар бошларида америкалик тадқиқотчилар Ч. Рихтер ва Б. Гутенберглар т омонидан киритилган ва қуйидагича ифодаланади: М = \gA, мкм + 1,32 lgX, км. Бу ерда: А — сейсмик тўлқин амплитудаси ёки мкм сурилиши, X — сейсмограф жойлашган ердан 3. эпицентригача бўлган масофа. Халқаро маълумотларда 3. кучи магнитуда орқали Рихтер шкаласиш берилади. Энг кучли З.нинг магнитудаси 9 гача етиши мумкин. Зилзила қуввати (Е) Жоулда ўлчанади. 3. қуввати б-н магнитудаси ўртасида боғланиш қуйидагича ифодаланади: \gE — aM + В. Бу ерда: кучеиз З.лар учун a = 1,8; В = 11; кучли З.лар учун a = 1,5; В= 12. З.нинг ер юзида бир хил куч б-н намоён бўлган нуқталарини туташтирувчи чизиққа изосейста чизиғи, 3. кучининг ҳудудда тарқалишини кўрсатувчи изосейсталар тўпламига изосейсталар харитаси дейилади.
Ер қаъридаги тектоник, ҳаракатлар фаоллашган қисми ва унинг теварак атрофида физикавий ва кимёвий жараёнлар хам фаоллашади. Жумладан, тоғ жинсларининг зичлиги, электр ўтказувчанлиги, магнитик хоссалари, электромагнит тўлқинлар тарқатиш хусусияти, ер сатҳининг вертикал ва горизонтал ҳолати кабилар ўзгариши мумкин. Мазкур ҳудудларда мавжуд бўлган бурғи қудуқлари орқали олинаётган нефть, газ, сув миқцори кескин ўзгариши, ер ости сувларининг кимёвий таркиби, микроэлементлар, газлар миқдори ҳам ўзгаради. Ушбу санаб ўтилганлар 3. содир бўлиши арафасида кескин ва кўп миқдорда ўзгариб, З.нинг даракчилари сифатида қаралиши мумкин. Улар З.ларни олдиндан айтиб бериш муаммосини ҳал қилишда жуда муҳим аҳамиятга эга. Бу борада Ер шарининг сейсмик жиҳатдан фаол бўлган барча ҳудудларида кўп йиллик халқаро ва миллий дастурлар асосида тўхтовсиз изланишлар олиб борилаяпти.
1966 й. 26 апрелда Тошкентда юз берган З.дан сўнг собиқ Иттифоқда биринчи бўлиб Ўзбекистон ФА таркибида 1966 й. окт. ойида Сейсмология институти ташкил қилинди. Интнинг асосий илмий йўналишларидан бири З.ларнинг табиатини, у содир бўладиган муҳит хусусиятларини, З.ларнинг даракчиларини ўрганиш ва уни башорат (прогноз) қилиш усулларининг назарий асосларини яратиш деб белгиланади. З.ни башорат қилиш борасида Ўзбекистонда муҳим натижаларга эришилди. Жумладан, кучли З.ларни башорат қилиш бўйича ишончли ва истиқболли янги усуллар яратилди, уларнинг назарий ва амалий асослари ишлаб чиқилди. Бу усуллар мажмуини қўллаш асосида Ўзбекистон ҳудуди ва ёнатрофдаги ҳудудларда бўлиб ўтган бир неча кучли З.ларни олдиндан айтишга муваффақ бўлинди. Mac, 1976 й. 17 майдаги Газли, 1978 й. 1 ноябрдаги Олай, 1984 й. 18 фев.даги Поп З.лари олдиндан айтилган.
Ер юзида рўй берган кучли зилзилалар жумласига Лиссабон (1755), Калифорния (1906), Ашхобод (1948), Чили (1960), Токио (1923), Хитой (1976), Спитак (Арманистон, 1988), Зайсан (Қозоғистон, 1990), Суусамир (Қирғизистон, 1922) лар ва Ўзбекистон қудудида эса — 838—839 й.ларда Фарғонада, 942 й.да Бухорода, 1208—1209 й.ларда Урганчда, 1490 й.да Самарқандда, 1494 й.да Наманганда, 1620 й.да Ахсикентда, 1902 й.да Андижонда, 1921 — 1922 й.ларда Бухоро ва Самарқанд яқинида, 1927 й.да Наманганда, 1868, 1924, 1938, 1966 й.ларда Тошкентда, 1976, 1984 й.ларда Газлида бўлган зилзилаларни киритиш мумкин.
Ад.:Абдуллабеков К. Н., Зилзиладан сақланиш мумкинми? Т., 1992; Каримов Ф. X., Землетрясение, М, 1993; Отабоев X., Зилзила Т., 1988.
Собитжон Мақсудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.