Zimbabve
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–107-b. — ziyouz.com
Zimbabve (Zimbabwe), Zimbabve Respublikasi (Republic of Zimbabwe) — Afrika jan.dagi davlat. Mayd. 390,76 ming km2. Aholisi 11,5 mln. kişi (2001). Poytaxti — Xarare ş. Ma'muriy jihatdan 8 viloyat (province)ra bölinadi. Davlat tuzumi. 3. — respublika. Avvalgi nomi — Jan. Rodeziya. Britaniya Hamdöstligi tarkibiga kiradi.1980 y.da mamlakat mustaqillikka erişgaç, 3. Respublikasi deb ataladigan böldi. Amaldagi konstitutsiyasi 1980 y.da qabul qilingan, unga 1987 va 1989 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1987 y.dan R. G. Zimbabve gerbi. Mugabe). U töğri umumiy ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi va çeklanmagan marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali parlament. Uning vakolat muddati — 5 y. Ijroiya hokimiyatni prezident b-n hukumat amalga oşiradi. Prezident hukumatga boşçilik qiladi, vitseprezidentlarni va vazirlarni tayinlaydi.
Tabiati. Z.ning katta qismini tokembriy kristall jinslaridan tuzilgan Matabele va Maşona platolari egallagan (eng baland joyi — Inyanga toği, 2596 m). Hududi aksar qismining bal. — 800—1500 m. Platolar şim.da Zambezi daryosi vodiysiga, jan.da esa Limpopo daryosi vodiysiga zinapoyasimon pasayib tuşadi. Foydali qazilmalari: xrom, litiy, temir, mis, qalay rudalari, oltin, toşkömir, asbest. Iklimi mamlakatning şim. qismida ekvatorial mussoili, jan. da tropik passatli iqlim. Eng issiq oyi (yanv.)ning örtaça trasi 21—27°; eng salqin oyi (iyul)niki 10—17°. Örtaça yillik yoğin jan.ğarbda 300—700 mm dan Inyanga toği şarqiy etaklarida 1000—2000 mm gaça. Yirik daryolari: Zambezi, Limpopo va Sabi. Zambezi daryosining örta oqimida yirik Kariba suv ombori bor. Aksari qismi jigarrang tuprokli yerlarda ösadigan savannalardan iborat, jan. quruq daştlar. Hayvonot dunyosi xilmaxil: kiyik, buyvol, jirafa, zebra, fil, karkidon, şer, begemot, qoplon, sirtlon, böri va b. Z.da umumiy maydoni 26 ming km2 milliy boğ va noyob hayvonlar saklanadigan qöriqxonalar bor. Yiriklari — Xvange, Matusadona, ViktoriyaFole, ManaPuls va b. Aholisining 90% maşona va matabele elatiga mansub afrikalik bantular; yevropaliklar, osiyoliklar ham bor. Şahar aholisi 26,4 %. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati xristianlar va mahalliy an'anaviy dinlarga ibodat qiluvçilar. Yirik şaharlari: Xarare, Bulavayo, Gveru, Kvekve, Kadoma, Mutare, Masvingo.
Tarixi. 3. hududidan topilgan qad. buyumlar (sopol idişlar, toşdan yasalgan mehnat qurollari) paleolit davriga taallukli. 12—17a.larda bu yerda Monomotapa davlati mavjud bölgan. Arxeologik topilmalar (turar joylar, irrigatsiya inşootlari va b.) buning dalili böla oladi. 16a.da şu davlat portugal mustamlakaçilarining xurujini qaytardi. 18a.da Limpopo va Zambezi daryolari oraliğida maşona qabilasi hukmronlik qilgan. 19a. 50—60y.larida Z.ga ingliz mustamlakaçilari bostirib kira boşladi. 1889 y. Angliya qiroliçasi Viktoriya «Britaniyaning Janubiy Afrika kompaniyasi» («Britiş Saut Afrika kompani», 1888 y. S. Rode tomonidan tuzilgan)ga 3. hududi ustidan ma'muriy rahbarlik qiliş huquqini berdi. S. Rode tabele qabilasining oliy boşliği Lobenguladan foydali kazilmalarni kazib oliş uçun ruxsatnoma ham oldi. 1893 y. ingliz qöşinlari mamlakatni bosib oldi va uni Rode şarafiga Jan. Rodeziya deb atay boşladi. Afrikaliklar mustamlakaçilarga qarşi bir neça marta qözğolon kötarib çiqişdi, ayniqsa 1896— 97 y.larda juda katta qözğolon bölib, mustamlakaçilar uni şafqatsizlik b-n bostirdi.
1923 y. 3. «özini özi idora qiladigan» mustamlaka maqomini oldi. Oğir ekspluatatsiya, soliklar afrikaliklar tinkasini kuritib, mustamlakaçilarga qarşi ğazabini kuçaytirdi. 2jahon uruşidan söng mustamlakaçilikka qarşi harakat avj olişi b-n Angliya hukumati 1953 y. Rodeziya va Nyasalend federatsiyasini tuzdi. 1963 y.ga kelganda bu federatsiyaga putur yetib, mamlakatda ozodlik harakati avj ola boşladi. 1965 y. ozçilikni taşkil etgan yevropaliklardan tuzilgan Yan Smit hukumati köpçiliqdan iborat afrikaliklar huquqini poymol etib, Jan. Rodeziyani «mustaqil» deb e'lon qildi. 1969 y. mamlakatda irqçilikni mustahkamlaşga qaratilgan yangi «konstitutsiya» qabul qilindi. Smit hukumatining siyosati afrikaliklarning qattiq qarşiligiga duçor böldi. 1974 y. Milliy majlisga ötkazilgan saylovni afrikaliklar boykot qildilar. 1974 y.dek.da Lusaka (Zambiya)da Afrika Milliy kengaşi, Zimbabve afrika xalqi ittifoqi, Zimbabve afrikaliklar milliy ittifoqining rahbarlari Jan. Rodeziya mahalliy aholisining tub manfatlarini ifoda etgan konstitutsiyey konferensiya çaqirişni talab etdilar. Mazkur uçraşuv qatnaşçilari kelişib, öz taşkilotlarini birlaştirib, yagona partiya — Afrika Milliy kengaşini tuzişga ahd qildilar. Jan. Rodeziya mahalliy aholisining irqçilik tuzumiga qarşi ozodlik harakatini Afrika birdamligi taşkiloti, barça taraqqiyparvar kuçlar quvvatladi. 1976 y.da tuzilgan hamda Afrika Milliy kengaşi b-n Zimbabve afrika xalqi ittifoqini öz içiga olgan Zimbabve vatanparvarlik fronti bu kuraşning kuçayişiga kömaklaşdi. 1978 y.da Ya. Smit b-n afrikalik qöğirçoq arboblar örtasida «içki ahvolni tartibga soliş» töğrisida bitim tuzildi. 1979 y. apr.da ötkazilgan soxta saylov natijalarini xalqaro miqyosda heç kim tan olmadi. Öşa yil dek.da Londonda bölib ötgan konferensiyada bölğusi konstitutsiya va saylov ötkaziş töğrisida kelişib olindi. 1980 y.dagi saylovda vatanparvar kuçlar ğalaba qozondi. 1980 y. 18 apr.da mustaqil 3. Respublikasi e'lon qilindi. 1987 y.gi saylov ham şu kuçlar ğalabasi b-n yakunlandi. 3. — 1980 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18 apr. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1980). ÖzRning mustaqilligini 1992 y. 27 yanv.da tan olgan.
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. 3. afrikaliklar milliy ittifoqi — Vatanparvarlik fronti, 1963 y.da asos solingan; 3. birligi harakati, 1989 y. tuzilgan; 3. afrikaliklar milliy ittifoqi, 1977 y. taşkil etilgan; 3. konservativ uyuşmasi, 1962 y.da asos solingan, 1984 y.gaça Rodeziya fronti, Respublika fronti deb atalgan; Birlaşgan partiyalar, 1994 y.da tuzilgan. 3. kasaba uyuşmalari kongressi — Birlaşgan kasaba uyuşma markazi. Ta'sis kurultoyi 1981 y. fev. —martda bölib ötgan.
Xöjaligi. 3. Afrikaning iktisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlaridan biri. Yalpi içki mahsulotda sanoat 33%, q.x. 19,5%ni taşkil etadi. 1991 y.da e'lon qilingan iqtisodiyot tarkibini qayta quriş dasturida davlat nazoratini kamaytiriş, taşki savdo faoliyatini erkinlaştiriş, foydadan olinadigan soliqni pasaytiriş, erkin savdo mintaqalarini oçiş közda tutilgan. Sanoati. Mahsulot i.ç. va konçilik sanoati iqtisodiyotning asosini taşkil etadi. Bu tarmoqdar mahsulotining 90% eksport qilinadi. Sanoati oziqovqat, töqimaçilik, yoğoçsozlik, kimyo, avtomobil yiğuv, metallurgiya hamda konçilik tarmoklaridan iborat. Gveru va Masvingo atrofida xromit, Zvişavani yaqinida asbest, Mxangurada mis, Şangani konlarida nikel, oltin qazib çiqariladi. Mahalliy ehtiyoj uçun toşkömir va temir rudasi, qalay, kumuş, volfram va b. qazib olinadi. Energetikasi Zambezi daryosidagi Kariba GESdan va sanoat mintaqalaridagi issiklik elektr styalaridan iborat. Yiliga örtaça 7,6 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Mahsulot işlab çiqaruvçi korxonalari Xarare va Bulavayo şlarida joylaşgan. Kadomada töqimaçilik, Kvekveda qora metallurgiya korxonalari, Gveru, Kvekveda ferroxrom i.ç., KamativiDeteda qalay eritiş va tozalaş, Alyaskada mis zdlari bor. Ferukdagi neft mahsulotlari zdi Yaqin Şarqdan keltirilgan xom neftni qayta işlaydi. ŞervudBlokdagi yirik kt ammiak va nitratammoniy zdlarini öz içiga oladi. Xarare, Senent va KollinBaukda sement zdlari bor.
Qişloq xöjaligi. Asosiy ekinlari: makkajöxori (ekinzorlarning 60— 70%), paxta, tariq, oq jöxori, yer yonğoq, şoli. Şim.şarqiy, şim.ğarbiy viloyatlarida, Markaziy hamda şarqiy Maşonalend va Masvingodagi tovar mahsulot işlab çiqaruvçi xöjaliklarda tamaki, Kadoma, Çinxoyi va Mxangura hududida paxta, şim.ğarbdagi Çirundu hududida va mamlakat jan.şarqida şakarqamiş yetiştiriladi. Çorvaçilikda, asosan, göştbop qoramol boqiladi. Mamlakat jan. va markazi eng muhim intensiv çorvaçilik hududidir. Örmonzorlarning asosiy qismi mamlakatning ğarbida bölib, köp miqdorda yoğoç tayyorlanadi.
Transporti. Engmuhimtransport turi — t.y. Uning uz. 12,8 ming km, avtomobil yöllari uz. 85,2 ming km. Neft quvurlari uz. 288 km. Xarareda xalqaro Kentukki aeroporti bor. 3. çetga tamaki, oltin, ferroqotişma, paxta, asbest, nikel, mis rudalari, kandşakar, mol göşti va b. sotadi. Çetdan maşinalar, transport uskunalari, kimyo sanoati mahsulotlari, xom aşyo va yoqilği sotib oladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: JAR, Buyuk Britaniya, Germaniya, AQŞ, Italiya, Yaponiya va Afrikadagi qöşni mamlakatlar. Pul birligi — 3. dollari.
Soğliqni saqlaş. Z.da davlatga qaraşli va xususiy davolaş muassasalari mavjud. Mamlakat mustaqillikka erişgandan keyin gödaklarning nobud bölişini, yuqumli kasalliklarni kamaytiriş, xalq sihatsalomatligini yaxşilaş çoratadbirlari kurila boşladi. Şifokor va hamşiralar Xarare un-ti kolleji huzuridagi tibbiyot maktabida tayyorlanadi.
Maorifi, madaniyma'rifiy va ilmiy muassasalari. Mustaqillik arafasida aholining 75% savodsiz edi. 1981 y.dan majburiy boşlanğiç ta'lim joriy qilindi. Katta yoşdagi aholi örtasida savodsizlikni tugatiş harakati kuçaytiriddi. 80y.larda quyidagi maorif tizimi karor topdi: 5—6 yoşli bolalar uçun maktabgaça sinflar; 7 yoşdan 7 y.lik boşlanğiç maktab; 6 y.lik örta maktab.
Hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida hunar bilim yurtlarida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. bilim yurtlari va kollejlarda tayyorlanadi. Xarareda örta maktablar uçun öqituvçilar tayyorlaidigan yangi ped. kolleji oçilgan. Xararedgi 3. un-tining 9 ftida 3 mingdan ortiq talaba ta'lim oladi, 564 öqituvçi dare beradi. Unt xuzurida intlar, şu jumladan Ped. inti, bir neça kollej bor.
Yirik kutubxonalari: Xararedagi 3. un-tining kutubxonasi, Parlament kutubxonasi, qiroliça Viktoriyaning memorial kutubxonasi, Bulavayoda 3. Milliy kutubxonasi, Ommaviy kutubxona va b. Muzeylari: Xarare va Bulavayodagi 3. Milliy muzeylari, Xararedagi 3. Milliy galereyasi, Gverudagi tarix muzeyi, Mugaredagi arxeologiya, tarix, etn. muzeylari.
Xarareda q.x. sohasidagi tadqiqotlar kengaşi (uning tarkibida 7 int va 8 tadqiqot hamda tajriba styasi), şuningdek, Gerbariy va botanika boği, Veterinariya i.t. lab.si, Urmontexnika tadqiqot markazi, Obhavoni örganiş xizmati, Geol. xizmati, 3. ilmiy kengaşi, Tamakişunoslik tadqiqot markazi, Paxtaçilik tadqiqot markazi, bir kança ilmiy jamiyat va uyuşmalar bor.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Gerald» («Xabarçi» ingliz tilidagi kundalik gaz., 1891 y.dan), «Kronikl» («Vokealar», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1894 y.dan), «Sandi meyl» («Yakşanba xabarnomasi», ingliz tilidagi yakşanbalik gaz., 1935 y.dan), «Faynenşl gazett» («Moliyaviy gazeta», işbilarmon doiralarning ingliz tilidagi haftanomasi, 1970 y.dan), «Zimbabve nyus» («Zimbabve yangiliklari», ingliz tilidagi oylik jur., 1974 y.dan), «Zimbabve gavernment gazett» («Zimbabve hukumat gazetasi», ingliz tilidagi haftanoma). 3. Afrikaaro axborot agentligi (ZIANA) 1981 y.dan faoliyat körsatadi. 3. radioeşittiriş korporatsiyasi — davlat radio va telekörsatuv xizmati 1964 y.da tuzilgan.
Adabiyoti. 3. adabiyoti ingliz tilida, şuningdek, şona va matebele tillarida rivojlanmoqda. Şona va matebele xalkdarining qad. boy folklor an'analri bor. Afsonalar, ertaklar, qöşiqdar, maqollar xalq tarixi va donişmandligini ifodalaydi. 1957 y.da S. Mutsvayroning «Fezo» kitobi çiqqunça, asosan, oq tanli yozuvçilarning 19a. oxirida vujudga kelgan ingliz tilidagi adabiyoti haqidagina gapiriş mumkin. Oq tanli yozuvçilar asarlarining asosiy mavzui dastlabki kelgindilarning hayoti va sarguzaştlari edi. Ayrim asarlardagina ijtimoiy ohanglar yangraydi. A. Ş. Kripe «Ğamgin diyor» (1911) va «Sohil daraxtlari yurti» (1913) romanlarini tub joy aholiga xayrixohlik b-n yozgan. 50y.lar oxiriga kelib mahalliy tillarda lotin alifbosidagi asarlar paydo böldi. Afrikalik yozuvçilar an'anaviy turmuş tarzi b-n zamonaviy — yevropalaşgan turmuşning töqnaşuvlari haqida yozadilar. Mustaqillik e'lon qilingaç, adabiyot rivojlana boşladi. Afrikalik yozuvçilar zamonaviy badiiy janrlar — roman, qissa, hikoyalarga murojaat etmoqdalar. Ç. Mungoşining «Yomğir yoğa qol» romanida afrikalik dehqonlarning noçor ahvoli tasvirlangan. V. Katiyoning «Yer farzandi» romanida yoşlarning Qarşilik harakatiga qöşilişi, irqçilik tartiblariga qarşi kuraşi ifodalangan.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Z.ning turli joylarida paleolit davriga mansub qoya rasmlari saqlangan. Rasmlarda odam va hayvonlar, 3. xalqlarining urfodatlari aks ettirilgan. Gematitdan yasalgan dunyodagi birinçi «qalam» — qönğir va qizğiş tayoqçalar Matopo toğidagi Bambata ğoridan topilgan. 19- a. Monomotapa davlati (14—17-a.lar) madaniyati taraqqiyoti qoldiqlari — 3., Inyanga majmualari, Dxlo-Dxlo, Kami kabi toş istehkomlari xarobalari topilgan. Qalin granit devorlar, quşlar tasvirlangan toş ustunlar, sopol idişlarning qoldiqlari saklangan. 3. qişloqlarining tarhlari qad. majmualarni eslatadi (turar joy va xöjalik binolari paxsa devor b-n öralgan). Turar joylar orasida tomi konussimon aylana kulbalar köp. 19a. oxirlaridan şaxmat taxtasi şaklida loyihalaştirilgan kam qavatli ğişt binolardan iborat şaharlar qurildi. 1950y.lardan keyin Xarare, Bulavayo va b. şaharlarda zamonaviy köp qavatli binolar kurila boşladi. Keyingi yillarda 20—30 qavatli ma'muriy binolar qad kötardi.
Badiiy hunarmandçilikdan yoğoç öymakorligi, kulolçilik (geometrik naqş b-n ziynatlangan hurmaça, közalar), savat töqiş taraqqiy etgan. 20-a.ning 60-y.larida professional tasviriy san'at vujudga keldi. Rassomlar orasida kişilarga va öz vatani tabiatiga muhabbat ifodalangan realistik asarlarning mualliflari S Songo, J. Ndandarika, T. Mukarobgvalar ajralib turadi. Haykaltaroşlar (T. Dube, Y. Likoto, B. Mteki) Afrika haykaltaroşligiga xos timsollarni va an'anaviy xususiyatlarni saqlaşga harakat qiladilar. Z.da rassomlik, haykaltaroşlik, amaliy san'at asarlari körgazmalari muntazam taşkil etiladi.
Musiqasi. Z.ning musiqiy madaniyati turli xalkdarning, asosan, şonlarning musiqa san'atini öz içiga oladi. Musiqa an'analari 3., söngra esa Monomotapa davlati qad. madaniyati b-n çambarças boğliq. Bu davlatning ijtimoiy turmuşida marombe deb atalgan saroy xonanda va sozandalari muhim rol öynagan. Nayni eslatuvçi va torli mbira, kalimba, çipendani, çimazambi, çitembe sozlari, noğoraga öxşaş baraban keng rasm bölgan. Şonlarning musiqiy madaniyatida köpçilik bölib qöşiq ijro etiş (xorlar, çolğu ansambllari) ustunlik qiladi. 20a. 2yarmidan afroyevropaça öziga xos uslublar ommalaşdi. Musiqa masalalari b-n, asosan, San'at işlari kengaşi şuğullanadi. Z.da Xarare va Bulavayo musiqa kollejlari bor. Teatri. Mustamlakaçilik davrida yevropaliklarning bir neça havaskorlik teatr birlaşmasi bor edi. 1950y.lar oxiridan tub joy aholi orasida teatr havaskorlik san'ati rivojlana boşladi. 1961 y.da zulularning teatr guruhi Solsberi (Xarare)da U. Şekspirning «Makbet» asarini sahnalaştirdi. «Umabata» nomi b-n qöyilgan bu asar voqealari Zululendda sodir bölgan, deb talqin etildi. Unda afrikaliklarning ohanglari va raqslaridan foydalanildi. 1980y.lardagi yangi pyesalar (T. K. Tsodzoning şon tilidagi «Şanuko», B. Çidyamatambaning «Zimbabve ovozi» va b.)da eng muhim ijtimoiy muammolar kötarildi, ijtimoiy tengsizlik, zolimlarning muttahamligi, qabilaviy bid'atlar foş etildi. Ötmiş sarqitlarini foş etuvçi «Mukadet oilasi» teleserialining muallifi va ijroçisi S. Madzikatire ayniqsa maşhur böldi. ZIMMIY, ahl azzimma (arab.— musulmonlar himoyasidagi aholi) — örta asr arab xalifaligidagi musulmon bölmagan xalklar (asosan, yaxudiy va xristianlar). Z.lar b-n tuzilgan şartnomata köra, arab qömondonligi ularning molmulki va özlarining daxlsizligini himoya etgan hamda diniy urfodatlariga ijozat bergan. Buning evaziga Z.lar davlat xazinasiga jizya va xiroj tölab turişgan.Z. atamasi dastlab Muhammad (sav)ning arab qabilalariga yuborgan nomalarida (629—630 y.lar) va Qur'onning 9surasida uçraydi. 11a.da alMavardi 3. rioya qilişi lozim bölgan 6 majburiy va maqbul şartni bayon etgan: Muhammadni, musulmonlar dinini yomonlamaslik, musulmon ayollarga tegajoğlik qilmaslik va ular b-n nikohda bölmaslik, musulmonlarni boşqa dinga ötişga oğdirmaslik, musulmonlar b-n jang qilayotgan tomonga yordam bermaslik. Z.ning bu şartlardan birortasiga rioya qilmasligi uni homiylikdan mahrum etadi, qonundan taşqari holatga qöyadi. Maqbul şartlar: kiyimda musulmonlarnikidan ajratib turuvçi belgilar bölişi, musulmonlar uyidan baland uy qurmaslik, musulmonlar bor joyda özining muqaddas kitobini baland ovozda öqimaslik, ular oldida şarob içmaslik, oşkora ravişda xoç taqmaslik va çöçqa boqmaslik, marhumlarini imijimida dafn qiliş, zotli ot va tuyalar minmaslik. Bu şartlar tuzilgan şartnomaga kiritilgan bölsagina ular majburiy edi, ularni buziş Z.ni homiylikdan mahrum qiliş uçun asos böla olmasdi, lekin jazolanişi kerak edi. Örta asrda boşqa dinga e'tiqod qiluvçilar ilk islomdagiga qaraganda köproq siquvga olingan bölsada, taşqi siyosiy va harbiy omillar ta'sir qilgan vaqtlardan boşqa paytlar musulmonlarning Z.ga munosabati toqat qilarli darajada edi. Orqasida heç qanday taşqi kuç turmagan yahudiylarning ahvoli bir munça yaxşi bölgan. 19a.da Yevropa davlatlari Usmon imperiyasida xristianlarning ahvoli haqidagi masaladan imperiyaning içki işlariga aralaşiş uçun bahona sifatida foydalandi, xristianlar esa özözidan ular ta'sirini ötkazuvçilarga aylanib qoldi. Natijada xristianlarga munosabat yomonlaşib Suriya va Livanda 1860 y. qonli töqnaşuvlar kelib çiqdi. Hoz. kunda 3. tuşunçasi amalda emas, musulmon mamlakatlarida turli dinga e'tiqod qiluvçi fuqarolar umumiy qonunga böysunadilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИМБАБВЕ (Zimbabwe), Зимбабве Республикаси (Republic of Zimbabwe) — Африка жан.даги давлат. Майд. 390,76 минг км2. Аҳолиси 11,5 млн. киши (2001). Пойтахти — Хараре ш. Маъмурий жиҳатдан 8 вилоят (province)ra бўлинади. Давлат тузуми. 3. — республика. Аввалги номи — Жан. Родезия. Британия Ҳамдўстлиги таркибига киради.1980 й.да мамлакат мустақилликка эришгач, 3. Республикаси деб аталадиган бўлди. Амалдаги конституцияси 1980 й.да қабул қилинган, унга 1987 ва 1989 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1987 й.дан Р. Г. Зимбабве герби. Мугабе). У тўғри умумий овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади ва чекланмаган марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият бир палатали парламент. Унинг ваколат муддати — 5 й. Ижроия ҳокимиятни президент б-н ҳукумат амалга оширади. Президент ҳукуматга бошчилик қилади, вицепрезидентларни ва вазирларни тайинлайди.
Табиати. З.нинг катта қисмини токембрий кристалл жинсларидан тузилган Матабеле ва Машона платолари эгаллаган (энг баланд жойи — Иньянга тоғи, 2596 м). Ҳудуди аксар қисмининг бал. — 800—1500 м. Платолар шим.да Замбези дарёси водийсига, жан.да эса Лимпопо дарёси водийсига зинапоясимон пасайиб тушади. Фойдали қазилмалари: хром, литий, темир, мис, қалай рудалари, олтин, тошкўмир, асбест. Иклими мамлакатнинг шим. қисмида экваториал муссоили, жан. да тропик пассатли иқлим. Энг иссиқ ойи (янв.)нинг ўртача траси 21—27°; энг салқин ойи (июль)ники 10—17°. Ўртача йиллик ёғин жан.ғарбда 300—700 мм дан Иньянга тоғи шарқий этакларида 1000—2000 мм гача. Йирик дарёлари: Замбези, Лимпопо ва Саби. Замбези дарёсининг ўрта оқимида йирик Кариба сув омбори бор. Аксари қисми жигарранг тупрокли ерларда ўсадиган саванналардан иборат, жан. қуруқ даштлар. Ҳайвонот дунёси хилмахил: кийик, буйвол, жирафа, зебра, фил, каркидон, шер, бегемот, қоплон, сиртлон, бўри ва б. З.да умумий майдони 26 минг км2 миллий боғ ва ноёб ҳайвонлар сакланадиган қўриқхоналар бор. Йириклари — Хванге, Матусадона, ВикторияФоле, МанаПулс ва б. Аҳолисининг 90% машона ва матабеле элатига мансуб африкалик бантулар; европаликлар, осиёликлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 26,4 %. Расмий тили — инглиз тили. Диндорларнинг аксарияти христианлар ва маҳаллий анъанавий динларга ибодат қилувчилар. Йирик шаҳарлари: Хараре, Булавайо, Гверу, Квекве, Кадома, Мутаре, Масвинго.
Тарихи. 3. ҳудудидан топилган қад. буюмлар (сопол идишлар, тошдан ясалган меҳнат қуроллари) палеолит даврига тааллукли. 12—17а.ларда бу ерда Мономотапа давлати мавжуд бўлган. Археологик топилмалар (турар жойлар, ирригация иншоотлари ва б.) бунинг далили бўла олади. 16а.да шу давлат португал мустамлакачиларининг хуружини қайтарди. 18а.да Лимпопо ва Замбези дарёлари оралиғида машона қабиласи ҳукмронлик қилган. 19а. 50—60й.ларида З.га инглиз мустамлакачилари бостириб кира бошлади. 1889 й. Англия қироличаси Виктория «Британиянинг Жанубий Африка компанияси» («Бритиш Саут Африка компани», 1888 й. С. Роде томонидан тузилган)га 3. ҳудуди устидан маъмурий раҳбарлик қилиш ҳуқуқини берди. С. Роде табеле қабиласининг олий бошлиғи Лобенгуладан фойдали казилмаларни казиб олиш учун рухсатнома ҳам олди. 1893 й. инглиз қўшинлари мамлакатни босиб олди ва уни Роде шарафига Жан. Родезия деб атай бошлади. Африкаликлар мустамлакачиларга қарши бир неча марта қўзғолон кўтариб чиқишди, айниқса 1896— 97 й.ларда жуда катта қўзғолон бўлиб, мустамлакачилар уни шафқатсизлик б-н бостирди.
1923 й. 3. «ўзини ўзи идора қиладиган» мустамлака мақомини олди. Оғир эксплуатация, соликлар африкаликлар тинкасини куритиб, мустамлакачиларга қарши ғазабини кучайтирди. 2жаҳон урушидан сўнг мустамлакачиликка қарши ҳаракат авж олиши б-н Англия ҳукумати 1953 й. Родезия ва Ньясаленд федерациясини тузди. 1963 й.га келганда бу федерацияга путур етиб, мамлакатда озодлик ҳаракати авж ола бошлади. 1965 й. озчиликни ташкил этган европаликлардан тузилган Ян Смит ҳукумати кўпчилиқдан иборат африкаликлар ҳуқуқини поймол этиб, Жан. Родезияни «мустақил» деб эълон қилди. 1969 й. мамлакатда ирқчиликни мустаҳкамлашга қаратилган янги «конституция» қабул қилинди. Смит ҳукуматининг сиёсати африкаликларнинг қаттиқ қаршилигига дучор бўлди. 1974 й. Миллий мажлисга ўтказилган сайловни африкаликлар бойкот қилдилар. 1974 й.дек.да Лусака (Замбия)да Африка Миллий кенгаши, Зимбабве африка халқи иттифоқи, Зимбабве африкаликлар миллий иттифоқининг раҳбарлари Жан. Родезия маҳаллий аҳолисининг туб манфатларини ифода этган конституцией конференция чақиришни талаб этдилар. Мазкур учрашув қатнашчилари келишиб, ўз ташкилотларини бирлаштириб, ягона партия — Африка Миллий кенгашини тузишга аҳд қилдилар. Жан. Родезия маҳаллий аҳолисининг ирқчилик тузумига қарши озодлик ҳаракатини Африка бирдамлиги ташкилоти, барча тараққийпарвар кучлар қувватлади. 1976 й.да тузилган ҳамда Африка Миллий кенгаши б-н Зимбабве африка халқи иттифоқини ўз ичига олган Зимбабве ватанпарварлик фронти бу курашнинг кучайишига кўмаклашди. 1978 й.да Я. Смит б-н африкалик қўғирчоқ арбоблар ўртасида «ички аҳволни тартибга солиш» тўғрисида битим тузилди. 1979 й. апр.да ўтказилган сохта сайлов натижаларини халқаро миқёсда ҳеч ким тан олмади. Ўша йил дек.да Лондонда бўлиб ўтган конференцияда бўлғуси конституция ва сайлов ўтказиш тўғрисида келишиб олинди. 1980 й.даги сайловда ватанпарвар кучлар ғалаба қозонди. 1980 й. 18 апр.да мустақил 3. Республикаси эълон қилинди. 1987 й.ги сайлов ҳам шу кучлар ғалабаси б-н якунланди. 3. — 1980 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 18 апр. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1980). ЎзРнинг мустақиллигини 1992 й. 27 янв.да тан олган.
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. 3. африкаликлар миллий иттифоқи — Ватанпарварлик фронти, 1963 й.да асос солинган; 3. бирлиги ҳаракати, 1989 й. тузилган; 3. африкаликлар миллий иттифоқи, 1977 й. ташкил этилган; 3. консерватив уюшмаси, 1962 й.да асос солинган, 1984 й.гача Родезия фронти, Республика фронти деб аталган; Бирлашган партиялар, 1994 й.да тузилган. 3. касаба уюшмалари конгресси — Бирлашган касаба уюшма маркази. Таъсис курултойи 1981 й. фев. —мартда бўлиб ўтган.
Хўжалиги. 3. Африканинг иктисодий жиҳатдан энг ривожланган мамлакатларидан бири. Ялпи ички маҳсулотда саноат 33%, қ.х. 19,5%ни ташкил этади. 1991 й.да эълон қилинган иқтисодиёт таркибини қайта қуриш дастурида давлат назоратини камайтириш, ташки савдо фаолиятини эркинлаштириш, фойдадан олинадиган солиқни пасайтириш, эркин савдо минтақаларини очиш кўзда тутилган. Саноати. Маҳсулот и.ч. ва кончилик саноати иқтисодиётнинг асосини ташкил этади. Бу тармоқдар маҳсулотининг 90% экспорт қилинади. Саноати озиқовқат, тўқимачилик, ёғочсозлик, кимё, автомобиль йиғув, металлургия ҳамда кончилик тармокларидан иборат. Гверу ва Масвинго атрофида хромит, Звишавани яқинида асбест, Мхангурада мис, Шангани конларида никель, олтин қазиб чиқарилади. Маҳаллий эҳтиёж учун тошкўмир ва темир рудаси, қалай, кумуш, вольфрам ва б. қазиб олинади. Энергетикаси Замбези дарёсидаги Кариба ГЭСдан ва саноат минтақаларидаги иссиклик электр стяларидан иборат. Йилига ўртача 7,6 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Маҳсулот ишлаб чиқарувчи корхоналари Хараре ва Булавайо шларида жойлашган. Кадомада тўқимачилик, Квекведа қора металлургия корхоналари, Гверу, Квекведа феррохром и.ч., КамативиДетеда қалай эритиш ва тозалаш, Аляскада мис здлари бор. Ферукдаги нефть маҳсулотлари зди Яқин Шарқдан келтирилган хом нефтни қайта ишлайди. ШервудБлокдаги йирик кт аммиак ва нитратаммоний здларини ўз ичига олади. Хараре, Ценент ва КоллинБаукда цемент здлари бор.
Қишлоқ хўжалиги. Асосий экинлари: маккажўхори (экинзорларнинг 60— 70%), пахта, тариқ, оқ жўхори, ер ёнғоқ, шоли. Шим.шарқий, шим.ғарбий вилоятларида, Марказий ҳамда шарқий Машоналенд ва Масвингодаги товар маҳсулот ишлаб чиқарувчи хўжаликларда тамаки, Кадома, Чинхойи ва Мхангура ҳудудида пахта, шим.ғарбдаги Чирунду ҳудудида ва мамлакат жан.шарқида шакарқамиш етиштирилади. Чорвачиликда, асосан, гўштбоп қорамол боқилади. Мамлакат жан. ва маркази энг муҳим интенсив чорвачилик ҳудудидир. Ўрмонзорларнинг асосий қисми мамлакатнинг ғарбида бўлиб, кўп миқдорда ёғоч тайёрланади.
Транспорти. Энгмуҳимтранспорт тури — т.й. Унинг уз. 12,8 минг км, автомобиль йўллари уз. 85,2 минг км. Нефть қувурлари уз. 288 км. Харареда халқаро Кентукки аэропорти бор. 3. четга тамаки, олтин, ферроқотишма, пахта, асбест, никель, мис рудалари, кандшакар, мол гўшти ва б. сотади. Четдан машиналар, транспорт ускуналари, кимё саноати маҳсулотлари, хом ашё ва ёқилғи сотиб олади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: ЖАР, Буюк Британия, Германия, АҚШ, Италия, Япония ва Африкадаги қўшни мамлакатлар. Пул бирлиги — 3. доллари.
Соғлиқни сақлаш. З.да давлатга қарашли ва хусусий даволаш муассасалари мавжуд. Мамлакат мустақилликка эришгандан кейин гўдакларнинг нобуд бўлишини, юқумли касалликларни камайтириш, халқ сиҳатсаломатлигини яхшилаш чоратадбирлари курила бошлади. Шифокор ва ҳамширалар Хараре ун-ти коллежи ҳузуридаги тиббиёт мактабида тайёрланади.
Маорифи, маданиймаърифий ва илмий муассасалари. Мустақиллик арафасида аҳолининг 75% саводсиз эди. 1981 й.дан мажбурий бошланғич таълим жорий қилинди. Катта ёшдаги аҳоли ўртасида саводсизликни тугатиш ҳаракати кучайтиридди. 80й.ларда қуйидаги маориф тизими карор топди: 5—6 ёшли болалар учун мактабгача синфлар; 7 ёшдан 7 й.лик бошланғич мактаб; 6 й.лик ўрта мактаб.
Ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизида ҳунар билим юртларида амалга оширилади. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. билим юртлари ва коллежларда тайёрланади. Харареда ўрта мактаблар учун ўқитувчилар тайёрлаидиган янги пед. коллежи очилган. Хараредги 3. ун-тининг 9 фтида 3 мингдан ортиқ талаба таълим олади, 564 ўқитувчи даре беради. Унт хузурида интлар, шу жумладан Пед. инти, бир неча коллеж бор.
Йирик кутубхоналари: Хараредаги 3. ун-тининг кутубхонаси, Парламент кутубхонаси, қиролича Викториянинг мемориал кутубхонаси, Булавайода 3. Миллий кутубхонаси, Оммавий кутубхона ва б. Музейлари: Хараре ва Булавайодаги 3. Миллий музейлари, Хараредаги 3. Миллий галереяси, Гверудаги тарих музейи, Мугаредаги археология, тарих, этн. музейлари.
Харареда қ.х. соҳасидаги тадқиқотлар кенгаши (унинг таркибида 7 инт ва 8 тадқиқот ҳамда тажриба стяси), шунингдек, Гербарий ва ботаника боғи, Ветеринария и.т. лаб.си, Урмонтехника тадқиқот маркази, Обҳавони ўрганиш хизмати, Геол. хизмати, 3. илмий кенгаши, Тамакишунослик тадқиқот маркази, Пахтачилик тадқиқот маркази, бир канча илмий жамият ва уюшмалар бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Геральд» («Хабарчи» инглиз тилидаги кундалик газ., 1891 й.дан), «Кроникл» («Вокеалар», инглиз тилидаги кундалик газ., 1894 й.дан), «Санди мейл» («Якшанба хабарномаси», инглиз тилидаги якшанбалик газ., 1935 й.дан), «Файнэншл газетт» («Молиявий газета», ишбилармон доираларнинг инглиз тилидаги ҳафтаномаси, 1970 й.дан), «Зимбабве ньюс» («Зимбабве янгиликлари», инглиз тилидаги ойлик жур., 1974 й.дан), «Зимбабве гавернмент газетт» («Зимбабве ҳукумат газетаси», инглиз тилидаги ҳафтанома). 3. Африкааро ахборот агентлиги (ЗИАНА) 1981 й.дан фаолият кўрсатади. 3. радиоэшиттириш корпорацияси — давлат радио ва телекўрсатув хизмати 1964 й.да тузилган.
Адабиёти. 3. адабиёти инглиз тилида, шунингдек, шона ва матебеле тилларида ривожланмоқда. Шона ва матебеле халкдарининг қад. бой фольклор анъаналри бор. Афсоналар, эртаклар, қўшиқдар, мақоллар халқ тарихи ва донишмандлигини ифодалайди. 1957 й.да С. Мутсвайронинг «Фезо» китоби чиққунча, асосан, оқ танли ёзувчиларнинг 19а. охирида вужудга келган инглиз тилидаги адабиёти ҳақидагина гапириш мумкин. Оқ танли ёзувчилар асарларининг асосий мавзуи дастлабки келгиндиларнинг ҳаёти ва саргузаштлари эди. Айрим асарлардагина ижтимоий оҳанглар янграйди. А. Ш. Крипе «Ғамгин диёр» (1911) ва «Соҳил дарахтлари юрти» (1913) романларини туб жой аҳолига хайрихоҳлик б-н ёзган. 50й.лар охирига келиб маҳаллий тилларда лотин алифбосидаги асарлар пайдо бўлди. Африкалик ёзувчилар анъанавий турмуш тарзи б-н замонавий — европалашган турмушнинг тўқнашувлари ҳақида ёзадилар. Мустақиллик эълон қилингач, адабиёт ривожлана бошлади. Африкалик ёзувчилар замонавий бадиий жанрлар — роман, қисса, ҳикояларга мурожаат этмоқдалар. Ч. Мунгошининг «Ёмғир ёға қол» романида африкалик деҳқонларнинг ночор аҳволи тасвирланган. В. Катийонинг «Ер фарзанди» романида ёшларнинг Қаршилик ҳаракатига қўшилиши, ирқчилик тартибларига қарши кураши ифодаланган.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. З.нинг турли жойларида палеолит даврига мансуб қоя расмлари сақланган. Расмларда одам ва ҳайвонлар, 3. халқларининг урфодатлари акс эттирилган. Гематитдан ясалган дунёдаги биринчи «қалам» — қўнғир ва қизғиш таёқчалар Матопо тоғидаги Бамбата ғоридан топилган. 19- а. Мономотапа давлати (14—17-а.лар) маданияти тараққиёти қолдиқлари — 3., Иньянга мажмуалари, Дхло-Дхло, Ками каби тош истеҳкомлари харобалари топилган. Қалин гранит деворлар, қушлар тасвирланган тош устунлар, сопол идишларнинг қолдиқлари сакланган. 3. қишлоқларининг тарҳлари қад. мажмуаларни эслатади (турар жой ва хўжалик бинолари пахса девор б-н ўралган). Турар жойлар орасида томи конуссимон айлана кулбалар кўп. 19а. охирларидан шахмат тахтаси шаклида лойиҳалаштирилган кам қаватли ғишт бинолардан иборат шаҳарлар қурилди. 1950й.лардан кейин Хараре, Булавайо ва б. шаҳарларда замонавий кўп қаватли бинолар курила бошлади. Кейинги йилларда 20—30 қаватли маъмурий бинолар қад кўтарди.
Бадиий ҳунармандчиликдан ёғоч ўймакорлиги, кулолчилик (геометрик нақш б-н зийнатланган ҳурмача, кўзалар), сават тўқиш тараққий этган. 20-а.нинг 60-й.ларида профессионал тасвирий санъат вужудга келди. Рассомлар орасида кишиларга ва ўз ватани табиатига муҳаббат ифодаланган реалистик асарларнинг муаллифлари С Сонго, Ж. Ндандарика, Т. Мукаробгвалар ажралиб туради. Ҳайкалтарошлар (Т. Дубе, Й. Ликото, Б. Мтеки) Африка ҳайкалтарошлигига хос тимсолларни ва анъанавий хусусиятларни сақлашга ҳаракат қиладилар. З.да рассомлик, ҳайкалтарошлик, амалий санъат асарлари кўргазмалари мунтазам ташкил этилади.
Мусиқаси. З.нинг мусиқий маданияти турли халкдарнинг, асосан, шонларнинг мусиқа санъатини ўз ичига олади. Мусиқа анъаналари 3., сўнгра эса Мономотапа давлати қад. маданияти б-н чамбарчас боғлиқ. Бу давлатнинг ижтимоий турмушида маромбе деб аталган сарой хонанда ва созандалари муҳим роль ўйнаган. Найни эслатувчи ва торли мбира, калимба, чипендани, чимазамби, читембе созлари, ноғорага ўхшаш барабан кенг расм бўлган. Шонларнинг мусиқий маданиятида кўпчилик бўлиб қўшиқ ижро этиш (хорлар, чолғу ансамбллари) устунлик қилади. 20а. 2ярмидан афроевропача ўзига хос услублар оммалашди. Мусиқа масалалари б-н, асосан, Санъат ишлари кенгаши шуғулланади. З.да Хараре ва Булавайо мусиқа коллежлари бор. Театри. Мустамлакачилик даврида европаликларнинг бир неча ҳаваскорлик театр бирлашмаси бор эди. 1950й.лар охиридан туб жой аҳоли орасида театр ҳаваскорлик санъати ривожлана бошлади. 1961 й.да зулуларнинг театр гуруҳи Солсбери (Хараре)да У. Шекспирнинг «Макбет» асарини саҳналаштирди. «Умабата» номи б-н қўйилган бу асар воқеалари Зулулендда содир бўлган, деб талқин этилди. Унда африкаликларнинг оҳанглари ва рақсларидан фойдаланилди. 1980й.лардаги янги пьесалар (Т. К. Тсодзонинг шон тилидаги «Шануко», Б. Чидьяматамбанинг «Зимбабве овози» ва б.)да энг муҳим ижтимоий муаммолар кўтарилди, ижтимоий тенгсизлик, золимларнинг муттаҳамлиги, қабилавий бидъатлар фош этилди. Ўтмиш сарқитларини фош этувчи «Мукадет оиласи» телесериалининг муаллифи ва ижрочиси С. Мадзикатире айниқса машҳур бўлди. ЗИММИЙ, аҳл аззимма (араб.— мусулмонлар ҳимоясидаги аҳоли) — ўрта аср араб халифалигидаги мусулмон бўлмаган халклар (асосан, яхудий ва христианлар). З.лар б-н тузилган шартномата кўра, араб қўмондонлиги уларнинг молмулки ва ўзларининг дахлсизлигини ҳимоя этган ҳамда диний урфодатларига ижозат берган. Бунинг эвазига З.лар давлат хазинасига жизя ва хирож тўлаб туришган.З. атамаси дастлаб Муҳаммад (сав)нинг араб қабилаларига юборган номаларида (629—630 й.лар) ва Қуръоннинг 9сурасида учрайди. 11а.да алМаварди 3. риоя қилиши лозим бўлган 6 мажбурий ва мақбул шартни баён этган: Муҳаммадни, мусулмонлар динини ёмонламаслик, мусулмон аёлларга тегажоғлик қилмаслик ва улар б-н никоҳда бўлмаслик, мусулмонларни бошқа динга ўтишга оғдирмаслик, мусулмонлар б-н жанг қилаётган томонга ёрдам бермаслик. З.нинг бу шартлардан бирортасига риоя қилмаслиги уни ҳомийликдан маҳрум этади, қонундан ташқари ҳолатга қўяди. Мақбул шартлар: кийимда мусулмонларникидан ажратиб турувчи белгилар бўлиши, мусулмонлар уйидан баланд уй қурмаслик, мусулмонлар бор жойда ўзининг муқаддас китобини баланд овозда ўқимаслик, улар олдида шароб ичмаслик, ошкора равишда хоч тақмаслик ва чўчқа боқмаслик, марҳумларини имижимида дафн қилиш, зотли от ва туялар минмаслик. Бу шартлар тузилган шартномага киритилган бўлсагина улар мажбурий эди, уларни бузиш З.ни ҳомийликдан маҳрум қилиш учун асос бўла олмасди, лекин жазоланиши керак эди. Ўрта асрда бошқа динга эътиқод қилувчилар илк исломдагига қараганда кўпроқ сиқувга олинган бўлсада, ташқи сиёсий ва ҳарбий омиллар таъсир қилган вақтлардан бошқа пайтлар мусулмонларнинг З.га муносабати тоқат қиларли даражада эди. Орқасида ҳеч қандай ташқи куч турмаган яҳудийларнинг аҳволи бир мунча яхши бўлган. 19а.да Европа давлатлари Усмон империясида христианларнинг аҳволи ҳақидаги масаладан империянинг ички ишларига аралашиш учун баҳона сифатида фойдаланди, христианлар эса ўзўзидан улар таъсирини ўтказувчиларга айланиб қолди. Натижада христианларга муносабат ёмонлашиб Сурия ва Ливанда 1860 й. қонли тўқнашувлар келиб чиқди. Ҳоз. кунда 3. тушунчаси амалда эмас, мусулмон мамлакатларида турли динга эътиқод қилувчи фуқаролар умумий қонунга бўйсунадилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.