Zirabuloq toğlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110-b. — ziyouz.com
Zirabuloq toğlari Samarqand viloyatidagi toğlar. Geologik jihatdan Zarafşon tizmasining şim.ğarbiy davomi. Şarqda Jom çöli, ğarbda Ziyovuddin toğlari b-n çegaradoş. Jan.da Qarnob çöli tekisligidan tik poğona b-n ajralgan, şim.da Zarafşon daryosi vodiysiga tutaşgan. Eng baland joyi 1120 m. Şim. qismining bal. 930— 1100 m, markaziy qismi 830—890 m. Jan. qismida Ayribel, Qöşdara, Jalqir, Alyomiy (1054 m), Piyoztoğ, Mahmudtoğ (962 m), şim.da Beştoğ va b. toğ tizmalari mavjud. Ularning jan. va jan.ğarbiy yon bağirlari tik kötarilgan qoyali, tub jinslari yalanğoç, turli nuraş şakllari b-n murakkablaşgan, çuqur va tor daralar hamda soylar b-n kuçli parçalangan. Şim. va şim.şarqiy yon bağirlari yotiqroq va astasekin toğ etagi tekisligiga qöşilib ketadi. Prolyuvial şleyflar toğlardan boşlangan soylarning konus yoyilmalaridan iborat. Şim. yon bağirlarida tepaliklar va ular oraliğida soyliklar mavjud. Quruq soylar (Jiniçkasoy, Köksoy, Ustungusoy, Çalquduqsoy va b.) da erta bahor va yoz boşida sel suvlari oqadi.
Z.t.ning şim. tizmalari quyi silurning qumtoşslanets yotqiziklari, barça qoyali toğ tizmalari yuqori silurning ohaqtoşlaridan taşkil topgan. Z.t.ning markaziy plato qismida silur yotqiziqlarini intruziv jinslar (granit) yorib kirgan. Toğ etaklarini bör, paleogen va neogenning çökindi jinslari taşkil qilgan. Markaziy qismi platosimon relyef şakliga ega, paleozoyning intruziv qatlamlaridan iborat. Kisqa, lekin çuqur vodiylar (Daraitut, Tim, Sipki, Kattasoy, Mullaburhon, Devonasoy, Juzumlisoy va b.) qalin ohaktoş qatlamlarini kesib ötgan. Ular bahorda tölib oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Toğlarda tipik böz tuproqlar tarqalgan. Şim. yon bağirlarining quyi qismlarida efemerlar, şiraç, markazida oqkuray aralaş usadi. Qad. denudatsiya yuzalarida tragantli astragal, bodom, toğ etaklarida qöziquloq, oqquray, şuvoq ösadi. Z.t.da quriliş materiallari, ohak işlab çiqariş uçun gips hom aşyosi konlari bor. Kdlay va simob konlari (Ingiçka) işlab turibdi. Toğ etaklarida Oqtoş ş., Ingiçka şaharçasi, Karnob qişloği joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗИРАБУЛОҚ ТОҒЛАРИ Самарқанд вилоятидаги тоғлар. Геологик жиҳатдан Зарафшон тизмасининг шим.ғарбий давоми. Шарқда Жом чўли, ғарбда Зиёвуддин тоғлари б-н чегарадош. Жан.да Қарноб чўли текислигидан тик поғона б-н ажралган, шим.да Зарафшон дарёси водийсига туташган. Энг баланд жойи 1120 м. Шим. қисмининг бал. 930— 1100 м, марказий қисми 830—890 м. Жан. қисмида Айрибел, Қўшдара, Жалқир, Алёмий (1054 м), Пиёзтоғ, Маҳмудтоғ (962 м), шим.да Бештоғ ва б. тоғ тизмалари мавжуд. Уларнинг жан. ва жан.ғарбий ён бағирлари тик кўтарилган қояли, туб жинслари яланғоч, турли нураш шакллари б-н мураккаблашган, чуқур ва тор даралар ҳамда сойлар б-н кучли парчаланган. Шим. ва шим.шарқий ён бағирлари ётиқроқ ва астасекин тоғ этаги текислигига қўшилиб кетади. Пролювиал шлейфлар тоғлардан бошланган сойларнинг конус ёйилмаларидан иборат. Шим. ён бағирларида тепаликлар ва улар оралиғида сойликлар мавжуд. Қуруқ сойлар (Жиничкасой, Кўксой, Устунгусой, Чалқудуқсой ва б.) да эрта баҳор ва ёз бошида сел сувлари оқади.
З.т.нинг шим. тизмалари қуйи силурнинг қумтошсланец ётқизиклари, барча қояли тоғ тизмалари юқори силурнинг оҳақтошларидан ташкил топган. З.т.нинг марказий плато қисмида силур ётқизиқларини интрузив жинслар (гранит) ёриб кирган. Тоғ этакларини бўр, палеоген ва неогеннинг чўкинди жинслари ташкил қилган. Марказий қисми платосимон рельеф шаклига эга, палеозойнинг интрузив қатламларидан иборат. Кисқа, лекин чуқур водийлар (Дараитут, Тим, Сипки, Каттасой, Муллабурҳон, Девонасой, Жузумлисой ва б.) қалин оҳактош қатламларини кесиб ўтган. Улар баҳорда тўлиб оқиб, ёзда деярли қуриб қолади. Тоғларда типик бўз тупроқлар тарқалган. Шим. ён бағирларининг қуйи қисмларида эфемерлар, ширач, марказида оқкурай аралаш усади. Қад. денудация юзаларида трагантли астрагал, бодом, тоғ этакларида қўзиқулоқ, оққурай, шувоқ ўсади. З.т.да қурилиш материаллари, оҳак ишлаб чиқариш учун гипс ҳом ашёси конлари бор. Кдлай ва симоб конлари (Ингичка) ишлаб турибди. Тоғ этакларида Оқтош ш., Ингичка шаҳарчаси, Карноб қишлоғи жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.