Ziyolilar

Ziyolilar ZIYOLILAR, intelligensiya — aqliy mehnat b-n şuğullanuvçi kişilar. 3. deganda odatdan taşqari holatlarda tezda çorasini topa oladigan, narsabuyum yoki jarayonning mohiyatini töğri va darhol anglab oladigan, umuman, aqlfarosatni işlata oliş, tez fikr yuritiş va xulosa çikariş qobiliyatiga ega bölgan odamlar tuşuniladi. 3. atamasi xalqaro miqyosda qöllaniladigan intelligensiya atamasiga moye keladi. Intelligensiya atamasining özagida lotinça intelligentia, intellegentia — aqlli, bilimli, idrokli kişi degan ma'no yotadi. Intelligensiya sözini rus yozuvçisi P. D. Boborikin (1836—1921) rus tiliga kiritgan. Uzbek tilidagi ziyoli sözining özagida ziyo, nur ma'nosi yotadi. Ziyo sözi ilm, ma'rifatni ifodalaşda qöllanadi, ziyoli sözi ilmli, ma'rifatli, bilimdon kişi ma'nosini anglatadi. 3. yuksak axloklilik va demokratizm timsoli, yaxşi fazilatlarga ega bölgan, turli xurofotlardan xoli insonlar hisoblanadi. Yovuzlik, tajovuzkorlik, şafqatsizlik, oçközlik singari tuban xususiyatlar ziyolilikka ziddir. Özida bunday salbiy sifatlar bölgan 3. aklidrokni, ilmni yovuz maqsadlarga xizmat qildirişi mumkin. 3. atamasini intelligensiya atamasining tarjimasi sifatida Uzbekistonda 19a. ning oxiri — 20a.ning boşida dastlab jadidlar qöllaşgan.

3. tarixda mehnatning jismoniy va akliy mehnatga ajralişi tufayli vujudga kelgan. Dastlab odamlar, asosan, jismoniy mehnat b-n tirikçilik qilişgan bölsa, davrlar ötişi b-n jamiyatda akliy mehnatga ehtiyoj paydo böldi. Kişilarga ilmma'rifat örgatuvçi öqituvçilar, davolovçi şifokorlar, dinu diyonatni tarğib qiluvçi, muhtojlarga taskin beruvçi ruhoniylar, kişilarni ma'naviyruhiy, estetik tarbiyalovçi yozuvçi, musiqaçi, rassomlardan iborat ijtimoiy qatlam şakllanib, rivojlana bordi. Şu tarzda kişilar mehnat şaroitining özgarib borişi b-n aqliy mehnatning mavqei kuçayib, kölami kengayib bordi. Bu esa 3. sonining oşişiga olib keladi. 3. köpaygan sari jamiyatda ma'naviy yuksaliş yuz beradi. 3. xalqni ma'naviy yetaklab boruvçi qatlam hisoblanadi. Bu qatlam erkin fikrlovçi, özining mustaqil qaraşlariga ega bölgan kişilardan iborat. Hur fikr hamma vaqt ham jamiyatni boşqaruvçilarning manfaatlariga moye kelavermagan. Buni kommunistik mafkura hukmron bölgan davrdagi siyosatdan köriş mumkin. Uşa paytda bu qatlam işçilar hamda dehqonlardan keyingi öringa qöyilgan.

Sotsiologlar jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlarni örganişda Z.ni tarkibi murakkab bölgan ijtimoiy tabaqa sifatida ta'riflaydilar, bu tabaqa bir neça guruxlarga ajratiladi. Ularni: 1) aholiga xizmat körsatiş yönalişidagi 3. (öqituvçi, vraç va b.); 2) muhandistexnik xodimlar; 3) ruhoniylar; 4) madaniyat xodimlari; 5) jamiyatni boşqaruvçi amaldorlarga ajratiş mumkin. Bundan taşqari, Z.ni yaşaş joylariga qarab qişloq Z.i, şahar Z.i.; yoşiga köra; jinsiga köra; yaşaydigan mintaqasi, mamlakatiga köra; şuğullanayotgan kasbining mazmuniga köra; qay darajadagi mulkka egaligiga köra; avlodajdodlarining tabaqasiga köra guruxlarga böliş mumkin. Sönggi davrdagi ijtimoiy taraqqiyot mehnatning mazmunini keskin özgartirib yubordi. Aqliy mehnat talab qiluvçi yangiyangi iş sohalari vujudga keldi. Yuksak rivojlangan texnika, ilğor texnologiyaning kuçayişi bunday mehnatga bölgan ehtiyojni har qaçongidan ham oşirib borayotir. Intellektual jihatdan yuksak rivojlangan davlatlargina dunyoda ustuvor mavqeini egallamoqda. Bu hol 3. va ziyolilikning mohiyatiga yangiça yondoşişni, Z.ning jamiyat hayotidagi roli masalasini çuqurroq örganişni taqozo qiladi.

Baxtiyor Törayev.