Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125-b. — ziyouz.com
Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi - Jizzax viloyatida joylaşgan. Turkiston tizma toglari ğarbiy qismining şim. yon bağrida, Kölsoy va Ğöralassoy havzalarini işğol etgan. Jan. Tojikiston b-n çegaradoş. Maydoni 15,5 ming ga, şundan 11,2 ming ga arça örmonzorlari. Dastlab 1926 y.da Ğöralas toğ-arça qöriqxonasi nomi b-n taşkil etilgan. Qöriqxonada toğ örmonlarini va arça biol.sini örganiş, arçazorlarni köpay-tiriş, hayvon va ösimlik turlarini saqlab qoliş işlari olib boriladi. Relyefining murakkabligi va turli iqlimtuproq şaroitlariga köra, qöriqxonada 3 ösimlik mintaqasi (daşt, örmon, subalp) mavjud. Qöriqxona hududi tipik toğli ölka bölib, dengiz sathidan 1760—3500 m balandlikda (eng yuqori nuqta — Turalas toği 3560,5 m balandlikda). Yillik örtaça v yoğin miqdori 400 mm dan ortiq. Iqlimi keskin kontinental, maksimal harorat yozda 33°, qişda —35—38°. Qöriqxona hududida arçazorlarning quyi qismida (1900— 2700 m) Zarafşon arçasi va qora arça, örta qismida (2100—2800 m) sovur arça, yuqori qismida (2100—3200 m) örik arça usadi. Bulardan eng köp uçraydigani sovur arçadir. U qora arça va örik arça orasida ham ösaveradi. Qöriqxonada 180, hatto 400 yoşga kirgan arçalar bor. Arçadan taşqari Tyanşan çetani, Turkiston qayini; butalardan zirk, na'matak, uçqat, irğay, tobulği ösadi. Qöriqxona hayvonot dunyosi xilma-xil. Qöriqxonada Respublika Qizil kitobiga kiritilgan turkiston silovsini, oq tirnoqli ayiq, arxar, bars şuningdek, böri, börsiq, tulki, jayra, tönğiz va b. yaşaydi. Qöriqxona hududida ösimliklarning 720, turli quşlarning 130, sut emizuvçilarning 37 turi, sudralib yuruvçilardan 8, baliqning bir turi tavsiflangan.
Parrandalardan puşti şaq-şaq, törğay, miqqiy, zağça, zağizğon, kaklik, bedana, boltatumşuq, govkaptar, ğurrak, turkiston ukkisi, boyquş va b. bor. Qöriqxonada uning hayvonot va ösimliklar dunyosini örganiş böyiça ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bölgan tadqiqot işlari olib boriladi.
Boris Dyakin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗОМИН TOF-ЎРМОН ДАВЛАТ ҚЎРИҚХОНАСИ - Жиззах вилоятида жойлашган. Туркистон тизма тоглари ғарбий қисмининг шим. ён бағрида, Кўлсой ва Ғўралассой ҳавзаларини ишғол этган. Жан. Тожикистон б-н чегарадош. Майдони 15,5 минг га, шундан 11,2 минг га арча ўрмонзорлари. Дастлаб 1926 й.да Ғўралас тоғ-арча қўриқхонаси номи б-н ташкил этилган. Қўриқхонада тоғ ўрмонларини ва арча биол.сини ўрганиш, арчазорларни кўпай-тириш, ҳайвон ва ўсимлик турларини сақлаб қолиш ишлари олиб борилади. Рельефининг мураккаблиги ва турли иқлимтупроқ шароитларига кўра, қўриқхонада 3 ўсимлик минтақаси (дашт, ўрмон, субальп) мавжуд. Қўриқхона ҳудуди типик тоғли ўлка бўлиб, денгиз сатҳидан 1760—3500 м баландликда (энг юқори нуқта — Туралас тоғи 3560,5 м баландликда). Йиллик ўртача v ёғин миқдори 400 мм дан ортиқ. Иқлими кескин континентал, максимал ҳарорат ёзда 33°, қишда —35—38°. Қўриқхона ҳудудида арчазорларнинг қуйи қисмида (1900— 2700 м) Зарафшон арчаси ва қора арча, ўрта қисмида (2100—2800 м) совур арча, юқори қисмида (2100—3200 м) ўрик арча усади. Булардан энг кўп учрайдигани совур арчадир. У қора арча ва ўрик арча орасида ҳам ўсаверади. Қўриқхонада 180, ҳатто 400 ёшга кирган арчалар бор. Арчадан ташқари Тяньшан четани, Туркистон қайини; буталардан зирк, наъматак, учқат, ирғай, тобулғи ўсади. Қўриқхона ҳайвонот дунёси хилма-хил. Қўриқхонада Республика Қизил китобига киритилган туркистон силовсини, оқ тирноқли айиқ, архар, барс шунингдек, бўри, бўрсиқ, тулки, жайра, тўнғиз ва б. яшайди. Қўриқхона ҳудудида ўсимликларнинг 720, турли қушларнинг 130, сут эмизувчиларнинг 37 тури, судралиб юрувчилардан 8, балиқнинг бир тури тавсифланган.
Паррандалардан пушти шақ-шақ, тўрғай, миққий, зағча, зағизғон, каклик, бедана, болтатумшуқ, говкаптар, ғуррак, туркистон уккиси, бойқуш ва б. бор. Қўриқхонада унинг ҳайвонот ва ўсимликлар дунёсини ўрганиш бўйича илмий ва амалий аҳамиятга эга бўлган тадқиқот ишлари олиб борилади.
Борис Дъякин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.