Zomin xalq boği
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com
Zomin xalq boği ZOMIN XALQ BOĞI, 3omin milliy boği — Zomin toğ-örmon mintaqasida qişki sport turlari markazi, soğlomlaştiriş sport majmuasi tarzida 1976 y.da taşkil etilgan. 1978 y.da «Özbekiston xalq boği» nomi berilgan. 1993 y.dan hoz. nomda. Tarkibiga Zomin örmon xöjaligining Zomin uçastkasi, Örmon xöjaligi in-tining Kölsoy tayanç punkti, Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi kirgan. Umumiy mayd. 24,1 ming ga (2002).
Z.x.b. Zomin tumanirya, asosan, Turkiston toği, qisman Molguzar toğining 1000—4030 m gaça bölgan balandliklarida joylaşgan. Uning geomorfologik landşafti har xil bölib, tabiiy şaroitlari toğ balandlik poyaslariga boğliq. Hududining geologik tuzilişida eng yuqori tabaqani har xil paleozoy (slanets, ohak, qum-toşlar) yotqiziqlari taşkil qiladi. Paleogen va neogen yotqizqilari ham keng rivojlangan. Ayniqsa kengligi 500 m va çukurligi 450 m teng bölgan Çörtanga jarligidagi şarşara, Supa tekisligi turistik jihatdan katta e'tiborga ega.
Bu boğ hududida asosan Sangzor va Zominsuv daryosi havzalari joylaşgan. Umuman bogning gidrografik tarmoqlari unçalik qalin emas. Xalq boğining umumiy iqlimi kontinental va qurğoqçil. Boğhududida Sangzor —1307 m, Kölsoy — 2100 m, Guralaş — 2260 m va Şahriston — 3200 m meteorologik st-yalari joylaşgan. Toğoldi yerlarida yillik yoğin miqdori 353 mm, baland toğlarda 348 mm, örta toğlarda esa 405 mm ga teng, ularning 50—6 bahor fasliga töğri keladi. Havoning yillik örtaça nisbiy namligi 30— 35% taşkil qiladi, örtaça yillik harorat körsatkiçi 21,7°—26,3° ga teng. Kölsoy, Şaxriston punktlarida iyun oyining örtaça harorati 21,9°—9,9° ga teng.
Boğda töq kulrang, oç jigarrang, arça örmonzor tuproqlari, yuqori toğ yaylov, ötloqi-botqoqi, ötloqi tup-roqlar turlari uçraydi. Ösimliklar dunyosi daşt, arça örmonzorlari, toğ kserofitlari va subalp poyaslaridan iborat. Arçazorlar boğ maydonining 55% taşkil qilib, 2000—3000 m balandliklarda joylaşgan. Bu yerda arçaning zarafşon (qora arça), sovur-arça va turkiston arçalari turlari tarqalgan. Boğ mintaqalarida 400 yoşli va undan katta arçalarni uçratiş mum-kin. Ayniqsa boğ hududida dorivor ösimliklarning 30 dan ortiq turi, lolalarning köpligi, mevali butalarning keng tarqalişi e'tiborga sazovor. Umumiy ösimliklar turlari soni 100 dan ortiq. Boğda daraxtlarning 8, butalarning 15 va öt-ölanlarning 220 dan köproq turlari uçraydi.
Hayvonot dunyosi boğning landşaftiga qarab moslaşgan, ammo ularning tarqalişida alohida çegara yöq. Pastki toğ landşaftlarida (400—2000 m) tulki, quyon, çöl börisi, börsiq, turkiston sassiq kuzani; örta toğ landşaftlarida oq tirnokli ayiq, yovvoyi tönğiz, tulki, quyon, böri, baland toğlarda ayiq, tönğiz, örta osiyo toğ eç-kisi, Seversev qöyi, oq suvsar, si-lovsin; uy siçqoni, örmon siçqoni, arçazor siçqoni, olmaxon; quşlardan — çuğurçuq, burgut, mayna, sava, kök qarğa, zağizğon, sariq çumçuq, bul-bul, çuğurçuq, burgut, ular, qirğiy, ukki, sa'va, loyxörak, kabutar bor. Zominsuv va Sangzor irmoqlari bölgan soylarda marinka va şoh baliqlar köp; ilonlardan sariq ilon, suv iloni, çipor ilon, qalqontum-şuq ilon, turkiston agamasi va suv baqalari uçraydi.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗОМИН ХАЛҚ БОҒИ, 3омин миллий боғи — Зомин тоғ-ўрмон минтақасида қишки спорт турлари маркази, соғломлаштириш спорт мажмуаси тарзида 1976 й.да ташкил этилган. 1978 й.да «Ўзбекистон халқ боғи» номи берилган. 1993 й.дан ҳоз. номда. Таркибига Зомин ўрмон хўжалигининг Зомин участкаси, Ўрмон хўжалиги ин-тининг Кўлсой таянч пункти, Зомин тоғ-ўрмон давлат қўриқхонаси кирган. Умумий майд. 24,1 минг га (2002).
З.х.б. Зомин туманиря, асосан, Туркистон тоғи, қисман Молгузар тоғининг 1000—4030 м гача бўлган баландликларида жойлашган. Унинг геоморфологик ландшафти ҳар хил бўлиб, табиий шароитлари тоғ баландлик поясларига боғлиқ. Ҳудудининг геологик тузилишида энг юқори табақани ҳар хил палеозой (сланец, оҳак, қум-тошлар) ётқизиқлари ташкил қилади. Палеоген ва неоген ётқизқилари ҳам кенг ривожланган. Айниқса кенглиги 500 м ва чукурлиги 450 м тенг бўлган Чўртанга жарлигидаги шаршара, Супа текислиги туристик жиҳатдан катта эътиборга эга.
Бу боғ ҳудудида асосан Сангзор ва Зоминсув дарёси ҳавзалари жойлашган. Умуман богнинг гидрографик тармоқлари унчалик қалин эмас. Халқ боғининг умумий иқлими континентал ва қурғоқчил. Боғҳудудида Сангзор —1307 м, Кўлсой — 2100 м, Гуралаш — 2260 м ва Шаҳристон — 3200 м метеорологик ст-ялари жойлашган. Тоғолди ерларида йиллик ёғин миқдори 353 мм, баланд тоғларда 348 мм, ўрта тоғларда эса 405 мм га тенг, уларнинг 50—6 баҳор фаслига тўғри келади. Ҳавонинг йиллик ўртача нисбий намлиги 30— 35% ташкил қилади, ўртача йиллик ҳарорат кўрсаткичи 21,7°—26,3° га тенг. Кўлсой, Шахристон пунктларида июнь ойининг ўртача ҳарорати 21,9°—9,9° га тенг.
Боғда тўқ кулранг, оч жигарранг, арча ўрмонзор тупроқлари, юқори тоғ яйлов, ўтлоқи-ботқоқи, ўтлоқи туп-роқлар турлари учрайди. Ўсимликлар дунёси дашт, арча ўрмонзорлари, тоғ ксерофитлари ва субальп поясларидан иборат. Арчазорлар боғ майдонининг 55% ташкил қилиб, 2000—3000 м баландликларда жойлашган. Бу ерда арчанинг зарафшон (қора арча), совур-арча ва туркистон арчалари турлари тарқалган. Боғ минтақаларида 400 ёшли ва ундан катта арчаларни учратиш мум-кин. Айниқса боғ ҳудудида доривор ўсимликларнинг 30 дан ортиқ тури, лолаларнинг кўплиги, мевали буталарнинг кенг тарқалиши эътиборга сазовор. Умумий ўсимликлар турлари сони 100 дан ортиқ. Боғда дарахтларнинг 8, буталарнинг 15 ва ўт-ўланларнинг 220 дан кўпроқ турлари учрайди.
Ҳайвонот дунёси боғнинг ландшафтига қараб мослашган, аммо уларнинг тарқалишида алоҳида чегара йўқ. Пастки тоғ ландшафтларида (400—2000 м) тулки, қуён, чўл бўриси, бўрсиқ, туркистон сассиқ кузани; ўрта тоғ ландшафтларида оқ тирнокли айиқ, ёввойи тўнғиз, тулки, қуён, бўри, баланд тоғларда айиқ, тўнғиз, ўрта осиё тоғ эч-киси, Северцев қўйи, оқ сувсар, си-ловсин; уй сичқони, ўрмон сичқони, арчазор сичқони, олмахон; қушлардан — чуғурчуқ, бургут, майна, сава, кўк қарға, зағизғон, сариқ чумчуқ, бул-бул, чуғурчуқ, бургут, улар, қирғий, укки, саъва, лойхўрак, кабутар бор. Зоминсув ва Сангзор ирмоқлари бўлган сойларда маринка ва шоҳ балиқлар кўп; илонлардан сариқ илон, сув илони, чипор илон, қалқонтум-шуқ илон, туркистон агамаси ва сув бақалари учрайди.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.