Zonaviy nazariya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128-b. — ziyouz.com
Zonaviy nazariya — kristall panjaraning davriy maydonida harakatlanayotgan valent elektronlar töğri-sidagi nazariya; qattiq jism kvant mexanikasining asosiy bölimlaridan biri. 3. n. asosini F. Blox (1928) va fransuz fizigi L. Brillyuen (1930) yaratdi.
Qattiq jiyemning elektr, optik, mexanik, issiklik va magnit xossalari valent elektronlarga boğliq böladi. Ma'lumki, atomda elektron bir neça muayyan energetik holatga ega, şunga moye ravişda bir neça energiya zonasi vujudga keladi. Ammo ba'zi zonalar ustma-ust tuşişi ham mumkin. Har bir zonadagi satxlar soni kristall panjaradagi atomlar soni N ga teng. Bu satxlarda elektronlar Pauli prinsi-pita muvofiqjoylaşadi. Endi elektronlar ayrim atomga emas, balki butun kristallga tegişli bölib qoladi. Metallarda tegişli atomning valent elektroni energetik sathidan hosil bölgan energiyalar zonasi elektronlar b-n çala töladi. Taşqi elektr maydoni ta'sirida bu zonadagi elektronlar yuqoriroqdagi böş sathlarga ötadi va elektr tokini ötkazişda iştirok etadi. Kristalldagi butunlay tölgan zonalar valent z o nal ar, çalatölgan va böş zonalar ötkazuvçanlik zonalari deb ataladi.
T-ra mutlaq noldan yuqori bölganda issiklik harakati oqibatvda valent zonadagi elektronlarning bir qismi böş zonaga (ötkazuvçanlik zonasiga) ötadi va taşqi elektr maydoni ta'sirida tezlaşib, elektr toki hosil qilişda iştirok etadi. Elektronlardan böşagan joylar («kovaklar») xam tok ötkazişda qatnaşadi. T-ra mutlaq nolga teng bölganda valent zonada böş örinlar bölmagani uçun taşqi elektr maydoni bundagi elektronlarni tezlaştira olmaydi (tartibli harakatga keltira olmaydi) va tok hosil bölmaydi.
3. n. natijalari qattiq jismning köpgina muhim qonuniyatlari va xossalarini tuşuntirişga imkon beradi hamda xoz. zamon metallar, yarim-ötkazgiçlar va dielektriklar fizikasining rivojlanişiga asos böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗОНАВИЙ НАЗАРИЯ — кристалл панжаранинг даврий майдонида ҳаракатланаётган валент электронлар тўғри-сидаги назария; қаттиқ жисм квант механикасининг асосий бўлимларидан бири. 3. н. асосини Ф. Блох (1928) ва француз физиги Л. Бриллюэн (1930) яратди.
Қаттиқ жиемнинг электр, оптик, механик, иссиклик ва магнит хоссалари валент электронларга боғлиқ бўлади. Маълумки, атомда электрон бир неча муайян энергетик ҳолатга эга, шунга мое равишда бир неча энергия зонаси вужудга келади. Аммо баъзи зоналар устма-уст тушиши ҳам мумкин. Ҳар бир зонадаги сатхлар сони кристалл панжарадаги атомлар сони N га тенг. Бу сатхларда электронлар Паули принци-пита мувофиқжойлашади. Энди электронлар айрим атомга эмас, балки бутун кристаллга тегишли бўлиб қолади. Металларда тегишли атомнинг валент электрони энергетик сатҳидан ҳосил бўлган энергиялар зонаси электронлар б-н чала тўлади. Ташқи электр майдони таъсирида бу зонадаги электронлар юқорироқдаги бўш сатҳларга ўтади ва электр токини ўтказишда иштирок этади. Кристаллдаги бутунлай тўлган зоналар валент з о нал ар, чалатўлган ва бўш зоналар ўтказувчанлик зоналари деб аталади.
Т-ра мутлақ нолдан юқори бўлганда иссиклик ҳаракати оқибатвда валент зонадаги электронларнинг бир қисми бўш зонага (ўтказувчанлик зонасига) ўтади ва ташқи электр майдони таъсирида тезлашиб, электр токи ҳосил қилишда иштирок этади. Электронлардан бўшаган жойлар («коваклар») хам ток ўтказишда қатнашади. Т-ра мутлақ нолга тенг бўлганда валент зонада бўш ўринлар бўлмагани учун ташқи электр майдони бундаги электронларни тезлаштира олмайди (тартибли ҳаракатга келтира олмайди) ва ток ҳосил бўлмайди.
3. н. натижалари қаттиқ жисмнинг кўпгина муҳим қонуниятлари ва хоссаларини тушунтиришга имкон беради ҳамда хоз. замон металлар, ярим-ўтказгичлар ва диэлектриклар физикасининг ривожланишига асос бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.