Zoogeografiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–130-b. — ziyouz.com

Zoogeografiya ZOOGEOGRAFIYA, hayvonlar geografiyasi — hayvonlarning hoz. davrda va ötmişda Yer yuzida tarqalişi, taqsimlanişini örganadigan biogeografiya fanlaridan biri. 3. hayvonlar tarqalişi va taqsimlanişi, ular taksonomik va ekologik guruxlarining Yer yuzida joylanişining zamonaviy va tarixiy sabablari hamda qonuniyatlarini tadqiq qiladi. 3. ayni vaqgda biol. hamda geogr. fanlari qatoriga kiradi. Tekşiriş obyektiga köra, 3. biol. ning sistematika, paleontologiya, ekologiya, ösimliklar geografiyasi va b. fanlari, tabiiy geogr. ning paleogeografiya, landşaftşunoslik, tarixiy geol. fanlari hamda tarix, arxeologiya, etnografiya kabi ba'zi ijtimoiy fanlar b-n uzviy boğlangan. 3. ga qiziqiş Ç. Darvinnmng «Turlarning paydo bölişi» (1859) asari yaratilganidan keyin kuçaydi. Darvin asarining 12- va 13-boblari organizmlarning Yer yuzida tarqalişiga bağişlangan. 3. ning rivojlanişida ingliz tabiiyotşunosi F. Skleteraning işlari (1858) diqqatga sazovordir. U quşlarning tarqalişini batafsil tadqiq qiliş asosida Yer yuzida tarixiy taraqqiyot davomida tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladigan, öz tarixiga va öziga xos faunistik kompleksiga ega bölgan hayvonlarning hududiy kompleksi şakllanganligini körsatib berdi. Bunday komplekslar keyinroq zoogeografik oblastlar deb ataladigan böldi. 3. dagi tarixiy yönalişni ingliz olimi A. G. Uolles boşlab bergan. Uning «Hayvonlarning geografik tarqalişi» (1876) asari evolyutsion Z.ga asos solgan asar hisoblanadi. Turli mamlakatlarda hayvonlarning tarqalişini örganiş sohasidagi tadqiqotlar bundan bir neça yuz yil ilgari boşlangan. Bu borada Yevropa va Osiyoning turli mintaqalariga sayohat qilgan rus tabiiyotşunoslari S. P. Kraşeninnikov, aka-uka I. G. va S. G. Gmelinlar, P. S. Pallas va I. I. Lepexinning xizmatlari katta böldi. 19-a. ga kelib K. M. Ber, A. F. Middendorf, E. A. Eversman, Yu. I. Semaşko, A. P. Semenov — Tyan-Şanskiy va b. tomo-nidan 3. ga oid juda köp materiallar yiğildi va umumlaştirildi. Suv fau-nasini örganiş böyiça L. S. Berg, N. M. Deryugin, N. M. Knipoviç, L. A. Zenkeviç va b. yirik tadqiqotlar olib borişdi.

Hoz. Turkiston ölkasi hayvonlarining geografik tarqalişini urganiş işlarini N. A. Seversov boşlab bergan. Bu sohada D. N. Kaşkarovning xizmatlari ham katta böldi. Örta Osiyo hududi hayvonlarini urganiş va zoogeografik r-nlaştirişda M. A. Menzbir, N. A. Zarudniy, P. A. Kuznetsov, A. P. Kuzyakin, S. A. Çernov, T. 3. Zohidov, R. N. Meklenbursev, O. N. Bogdanov va b. ham qatnaşdi.

Z.ning asosiy metodlaridan biri zoologik xaritalarni tuziş, ya'ni geo-grafik xarita orqali ayrim turlar va butun bir faunistik kompleksning arealini va ularning geografik muhit b-n aloqasini körsatib berişdan iborat. Areal eng asosiy zoogeografik tuşunça bölib, zoogeografik tadqiqotlarning boş obyekti hisoblanadi. Biror mamlakat yoki fizik-geografik hudud (orol, toğ, çöl yoki suv ekosis-temasi) faunasi turlarining tarkibi va ularning tarqalişini; ekologik jamoalar (biogeotsenozlar)ning tarkibi, ularning Yer yuzida tarqalişi qonuniyatlarini urganiş ham 3. ning vazifasiga kiradi. Zamonaviy 3. rivojlanişining asosiy yönalişlari quyidagilardan iborat: a) ayrim turlar va taksonlar arealini urganiş; ular areali çegarasini va tarkibini, yöqolib borayotgan, noyob va xöjalik jihatdan qimmatli turlar tarkibi, ular sonining özgarişi sabablari va qonuniyatlarini aniqlaş; b) alohida maydonlarda hayvonlarning birga yaşovçi guruxlarining şakllanişi, ularning tarkibi va hayot keçirişi xususiyatlarini örganiş; v) faunistik komplekslarning hududiy taqsimlanişi, ularning şakllanişi yullari dinamikasi va tarkibining özgarib turişi sabablari, ularga inson faoliyati ta'sirini aniqlaş; g) tabiat tarkibiy qismlarining hayvonlarning tarqalişiga, ayrim turlar va faunistik komplekslarning mos-laniş xususiyatiga yoki aksinça hayvonlarning landşaftga ta'sirini örganiş.

3. tur hosil bölişi omillari va usullarini tuşunib olişda katta axamiyatga ega. Köpçilik biologlarning fikriça, populyatsiyalarning hududiy alohidalanişi b-n boğliq geografik tur hosil bölişi bu jarayonni evolyutsion nuqtai nazardan hal etişda muhim ahamiyatga ega. 3. tadqiqotlaridan tarixiy geol. va geog.ni örganişda foydalaniş mumkin. 3. dalillari qit'alar örtasida mavjud bölgan geologik boğlanişlarni, Avstraliya, Antarktida va Yer yuzi okeanlari tarixini örganişda muhim ahamiyat kasb etadi. 3. ovçilik va möynaçilikda, den-gizlarda baliq ovlaşni yölga qöyişda amaliy ahamiyatga ega. 3. ma'lumotlari q.x. ekinlari va çorva mollari zararkunandalarini örganiş va ularga qarşi kuraş tadbirlarini işlab çiqişda, hayvonlarni iqlimlaştiriş va tabiatni muhofaza qiliş b-n boğliq bölgan masalalarni hal etişda katta ahamiyatga ega.

Ad.: Darlington F., Sovremenniye problemi zoogeografii, M., 1980. Kobişev N. M., Geografiya jivotnix s osnovami zoologii, M., 1988.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗООГЕОГРАФИЯ, ҳайвонлар географияси — ҳайвонларнинг ҳоз. даврда ва ўтмишда Ер юзида тарқалиши, тақсимланишини ўрганадиган биогеография фанларидан бири. 3. ҳайвонлар тарқалиши ва тақсимланиши, улар таксономик ва экологик гурухларининг Ер юзида жойланишининг замонавий ва тарихий сабаблари ҳамда қонуниятларини тадқиқ қилади. 3. айни вақгда биол. ҳамда геогр. фанлари қаторига киради. Текшириш объектига кўра, 3. биол. нинг систематика, палеонтология, экология, ўсимликлар географияси ва б. фанлари, табиий геогр. нинг палеогеография, ландшафтшунослик, тарихий геол. фанлари ҳамда тарих, археология, этнография каби баъзи ижтимоий фанлар б-н узвий боғланган. 3. га қизиқиш Ч. Дарвиннмнг «Турларнинг пайдо бўлиши» (1859) асари яратилганидан кейин кучайди. Дарвин асарининг 12- ва 13-боблари организмларнинг Ер юзида тарқалишига бағишланган. 3. нинг ривожланишида инглиз табииётшуноси Ф. Склетеранинг ишлари (1858) диққатга сазовордир. У қушларнинг тарқалишини батафсил тадқиқ қилиш асосида Ер юзида тарихий тараққиёт давомида таркиби жиҳатидан бир-биридан фарқ қиладиган, ўз тарихига ва ўзига хос фаунистик комплексига эга бўлган ҳайвонларнинг ҳудудий комплекси шаклланганлигини кўрсатиб берди. Бундай комплекслар кейинроқ зоогеографик областлар деб аталадиган бўлди. 3. даги тарихий йўналишни инглиз олими А. Г. Уоллес бошлаб берган. Унинг «Ҳайвонларнинг географик тарқалиши» (1876) асари эволюцион З.га асос солган асар ҳисобланади. Турли мамлакатларда ҳайвонларнинг тарқалишини ўрганиш соҳасидаги тадқиқотлар бундан бир неча юз йил илгари бошланган. Бу борада Европа ва Осиёнинг турли минтақаларига саёҳат қилган рус табииётшунослари С. П. Крашенинников, ака-ука И. Г. ва С. Г. Гмелинлар, П. С. Паллас ва И. И. Лепехиннинг хизматлари катта бўлди. 19-а. га келиб К. М. Бэр, А. Ф. Миддендорф, Э. А. Эверсман, Ю. И. Семашко, А. П. Семенов — Тянь-Шанский ва б. томо-нидан 3. га оид жуда кўп материаллар йиғилди ва умумлаштирилди. Сув фау-насини ўрганиш бўйича Л. С. Берг, Н. М. Дерюгин, Н. М. Книпович, Л. А. Зенкевич ва б. йирик тадқиқотлар олиб боришди.

Ҳоз. Туркистон ўлкаси ҳайвонларининг географик тарқалишини урганиш ишларини Н. А. Северцов бошлаб берган. Бу соҳада Д. Н. Кашкаровнинг хизматлари ҳам катта бўлди. Ўрта Осиё ҳудуди ҳайвонларини урганиш ва зоогеографик р-нлаштиришда М. А. Мензбир, Н. А. Зарудний, П. А. Кузнецов, А. П. Кузякин, С. А. Чернов, Т. 3. Зоҳидов, Р. Н. Мекленбурцев, О. Н. Богданов ва б. ҳам қатнашди.

З.нинг асосий методларидан бири зоологик хариталарни тузиш, яъни гео-график харита орқали айрим турлар ва бутун бир фаунистик комплекснинг ареалини ва уларнинг географик муҳит б-н алоқасини кўрсатиб беришдан иборат. Ареал энг асосий зоогеографик тушунча бўлиб, зоогеографик тадқиқотларнинг бош объекти ҳисобланади. Бирор мамлакат ёки физик-географик ҳудуд (орол, тоғ, чўл ёки сув экосис-темаси) фаунаси турларининг таркиби ва уларнинг тарқалишини; экологик жамоалар (биогеоценозлар)нинг таркиби, уларнинг Ер юзида тарқалиши қонуниятларини урганиш ҳам 3. нинг вазифасига киради. Замонавий 3. ривожланишининг асосий йўналишлари қуйидагилардан иборат: а) айрим турлар ва таксонлар ареалини урганиш; улар ареали чегарасини ва таркибини, йўқолиб бораётган, ноёб ва хўжалик жиҳатдан қимматли турлар таркиби, улар сонининг ўзгариши сабаблари ва қонуниятларини аниқлаш; б) алоҳида майдонларда ҳайвонларнинг бирга яшовчи гурухларининг шаклланиши, уларнинг таркиби ва ҳаёт кечириши хусусиятларини ўрганиш; в) фаунистик комплексларнинг ҳудудий тақсимланиши, уларнинг шаклланиши йуллари динамикаси ва таркибининг ўзгариб туриши сабаблари, уларга инсон фаолияти таъсирини аниқлаш; г) табиат таркибий қисмларининг ҳайвонларнинг тарқалишига, айрим турлар ва фаунистик комплексларнинг мос-ланиш хусусиятига ёки аксинча ҳайвонларнинг ландшафтга таъсирини ўрганиш.

3. тур ҳосил бўлиши омиллари ва усулларини тушуниб олишда катта ахамиятга эга. Кўпчилик биологларнинг фикрича, популяцияларнинг ҳудудий алоҳидаланиши б-н боғлиқ географик тур ҳосил бўлиши бу жараённи эволюцион нуқтаи назардан ҳал этишда муҳим аҳамиятга эга. 3. тадқиқотларидан тарихий геол. ва геог.ни ўрганишда фойдаланиш мумкин. 3. далиллари қитъалар ўртасида мавжуд бўлган геологик боғланишларни, Австралия, Антарктида ва Ер юзи океанлари тарихини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади. 3. овчилик ва мўйначиликда, ден-гизларда балиқ овлашни йўлга қўйишда амалий аҳамиятга эга. 3. маълумотлари қ.х. экинлари ва чорва моллари зараркунандаларини ўрганиш ва уларга қарши кураш тадбирларини ишлаб чиқишда, ҳайвонларни иқлимлаштириш ва табиатни муҳофаза қилиш б-н боғлиқ бўлган масалаларни ҳал этишда катта аҳамиятга эга.

Ад.: Дарлингтон Ф., Современные проблемы зоогеографии, М., 1980. Кобышев Н. М., География животных с основами зоологии, М., 1988.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.