Zoologiya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–134-b. — ziyouz.com

Zoologiya (zoo... va ...logiya) — hayvonlar töğrisidagi fan, biologiyannt bir sohasi. 3. hayvonot olamining xilma-xilligi va tarixiy taraqqiyotini, hayvonlarning tuzilişi, hayot keçirişi, tarqalişi, rivojlanişi, şuningdek, ularning yaşaş muhiti b-n munosabatlarini örganadi. 3. keng tarmoqli kompleks fan bölib, bir qança mustaqil fanlarni öz içiga oladi. Sistematika turlarning xilma-xilligi, ularning özaro öxşaşligi yoki bir-biridan farq qiluvçi belgilari asosida hayvonlarni sistemaga soliş b-n şuğullanadi. Hayvonlarning taşqi tuzilişini morfologiya, içki tuzilişini anatomiya örganadi. Soliştirma va evolyutsion morfologiya turli sistematik guruxlarga mansub bölgan hayvonlarning tuzilişi va tarixiy rivojlanişini, embriologiya embrional rivojlanişini, etologiya xulq-atvorini tekşiradi. Fi-logenetika hayvonot dunyosining tarixiy taraqqiyotini, paleozoologiya qad. geologik davrda yaşab qirilib ketgan hayvonlarni, ekologiya hayvonlarning taşqi muhit b-n va özaro munosabatlarini, fiziologiya hayvonlar organizmi funksiyasini, biokimyo hayvonlar organiz-mining kimyoviy tarkibini örganadi.

Tekşiriş obyektlariga binoan ham 3. bir kança fanlarga ajratiladi. Maye, bir hujayralilarni protozoologiya, ya'ni protistologiya, parazit çu-valçanglarni gelmintologiya, mollyuskalarni malakalogiya, qis-qiçbaqasimonlarni karsionolo-giya, örgimçaksimonlarni araxnologiya, kanalarni akarologiya, haşarotlarni entomologiya, baliklarni ixtiologiya, quşlarni ornitologiya, sut emizuvçilarni teriologiya örganadi.

3. boşqa biol. fanlari hamda tibbiyot, veterinariya va q.x. b-n uzviy boglik. Z.ning köpgina bölimlari esa parazitologiya, gidrobiologiya, epizootologiya, epidemiologiya kabi kompleks fanlar tarkibiga kiradi. Odam va hayvonlarning parazitlarini örganiş tibbiyot va veterinariya parazitologi-yasi uçun muhim ahamiyatga ega. Tuproqda yaşovçi hayvonlarni örganiş esa tuproq hosil bölişi jarayonlarini tuşunib olib, tuproq unumdorligini oşiriş tadbirlarini işlab çiqiş imkonini beradi. Ekologo-zoologik tadqiqotlar çorvaçilik, ipakçilik, baliqçilik kabi q.x. tarmoqlarini rivojlantiriş, ovlanadigan hayvonlar sonini tartibga soliş, foydali hayvonlarni iqlimlaştiriş va köpaytiriş, şuningdek, q.x. zararkunandalariga qarşi kuraşni töğri taşkil etişga yordam beradi. Turli hayvonlar örtasidagi özaro munosabatlarni, şuningdek, hayvonlar organizmidagi biokimyoviy özgarişlarni tadqiq etiş parazit va zararkunanda hayvonlarga qarşi biologik kuraş çoralarini işlab çiqişda muhim örin tutadi. Zoologik tadqiqotlarda töplangan ilmiy ma'lumotlar organik olamning rivojlanişi töğrisidagi evolyutsion ta'limotni yaratiş uçun asos bölib xizmat qilgan.

Hayvonlar haqidagi ilk yozma ma'lumotlar mil. av. 5—4 a.ga oid Misr, Xitoy va Yunon adabiyotlarida uçraydi. Z.ni rivojlantirişda Aristotel asarlari muhim rol öynaydi. U 452 tur hayvonning tuzilişi, hayot keçirişi va tarqalişi haqida ma'lumot bergan. Qad. Rim tabiatşunoslaridan Gay Pliniy (mil. 23—79 y.lar) özining 37 kitobdan iborat «Tabiat tarixi» asarida öşa davrda ma'lum bölgan barça hayvonlarni ta'riflab bergan. Boşqa tabiiyot fanlari qatori Z.ning bundan keyingi rivojlanişi Uyğoniş davridan boşlanadi. Bu davrda Xristofor Kolumb, Marko Polo, Magellan kabi sayyoxlarning dengizlar oşa sarguzaştlari natijasida ilgari no-ma'lum bölgan yangi hayvon turlari kaşf etildi. Ayni şu davrda şveysariyalik vraç va naturalist K. Gesnerning (1516—1565) 17 jildli «Hayvonlar tarixi» ensiklopedik asari pay-do böladi.

Z.ning taraqqiyotida 17-a.da mikroskopning kaşf etilişi katta ahami-yatga ega böldi. Golland olimi A. Le-venguk «Mikroskop yordamida oçilgan tabiat sirlari» asari orqali mikros-kopik hayvonot dunyosini oçib berdi. Italiyalik olim M. Malpigi umurt-qali xayvonlar qon aylaniş, ayiriş sistemasi va terisining tuzilişini tuşuntirib berdi. 17-a. oxiri va 18-a.ning 1-yarmida J. Rey va ayniqsa K. Linneyning işlari tufayli hayvonot dunyosining zamonaviy sistemasiga za-min yaratildi. Aynan öşa davrdan 3. ayrim mustaqil tarmoklarga ajrala boşladi. K. Linney tur, uruğ (avlod), turkum, sinf deb nomlangan sistematik kategoriyalarni umumlab berdi. Linney hayvonot dunyosini sut emizuvçilar, quşlar, sudralib yuruvçilar (suvda va quruqlikda yaşovçilar b-n birga), baliqlar, haşarotlar va çu-valçanglar sinflariga ajratadi. U turni ikki nom b-n ataş (binar nomenklaturşik taklif etadi. Fransuz J. Byuffon 3. sohasidagi barça ma'lu-motlarni töplab, 36 jildli «Tabiat tarixi» asarini yozadi. Fransuz olimi J. Kyuvye qad. hayvonlarning kaznima qoldiqlarini örganadi va organiz-mning bir butunligi, organlarning özaro boğlikligi töğrisidagi organlar korrelyatsiyasi ta'limotini yaratdi. U fanga «tip» tuşunçasini kiritdi va hayvonot olamini umurtqalilar, yumşoq tanlilar, böğimoyoklilar, ignaterililar tiplariga hamda 19 sin-fga ajratadi. 19-a.da biol.da tirik tabiatning murakkab formalari oddiy formalardan kelib çiqqanligidagi evolyutsion ğoyalarning rivojlanişida T. Şvan va M. Şleyden tomonidan hujayra nazariyasining ilgari suri-lişi katta ahamiyatga ega böldi. Turlarning özgarişi va oddiy formalarning kelib çiqişini birinçi bölib J. B. Lamark tuşuntirib berdi. U Linney sistematikasini takomillaşti-rib, hayvonlarni 14 sinfga ajratadi.

Organik dunyo evolyutsiyasi haqidagi materialistik ta'limot asosçisi Ç. Darvin Z.ning rivojlanişiga ham be-vosita öz hissasini qöşgan, uning «Bigl» kemasida sayohatlari töğrisidagi «Izlanişlar kundaligi» (1839) asarida Jan. Amerika va unga yaqin orollardagi kemiruvçilar, quşlar, kaltakesaklar, toşbaqalar va b. hay-vonlar töğrisida ilk bor ma'lumot beriladi. Ayniqsa, uning boşçiligida tayyorlangan «Zoologiya» asari, «Möylovoyokli qisqiçbaqasimonlar» monografiyasi (1851—54) katta ahamiyatga ega böldi. Z.da evolyutsion ğoyalar faqat Ç. Darvinning «Tabiiy tanlaniş yöli b-n turlarning paydo böli-şi» asari naşr etilgandan söng töla-tökis öz asosini topdi. Olimning ta'-limoti Z.ga qiziqişni yanada kuçay-tirib, bir qança mamlakatlarda 3. jamiyatlari taşkil etildi. 1889 y.dan boşlab zoologlarning xalqaro syezdi, entomologlar va ornitologlarning xa-lqaro kongresslari çaqirila boşlandi. Dengiz, okean va quruqlik hay-vonlarini örganiş maqsadida juda köplab ekspeditsiyalar taşkil etiladi.

20-a.ning 2-yarmidan boşlab sistematika sohasidagi tadqiqotlarda an'-anaviy usullar b-n bir qatorda tobo-ra köproq biokimyoviy, serologik, ka-riologik, molekulyar va genetik usullar keng tadbiq qilina boşladi. Bu borada DNK molekulasi strukturasining aniklanişi (A. N. Belozerskiy), tuproq hosil bölişida hayvonlar ahamiyatining körsatib berilişi (Gilyarov), zararkunanda haşarotlarga qar-şi kuraşning genetik usuliga asos solinişi (A. S Serebrovskiy) katta ahamiyatga ega böldi.

Özbekistonda Z.ning rivojlanişi Şarqning buyuk allomalari nomi b-n boğliq. Abu Rayhon Beruniy 101 hay-von va ulardan olinadigan doridar-monlar töğrisida yozib qoldirgan. Uning «Hindiston» asarida (1030) bu ölka hayvonlari töğrisida qiziqarli ma'lumotlar keltiriladi. Abu Ali ibn Siyaoning «Kitob aş-şifo» asarida odamda parazitlik qiluvçi gelmintlar töğrisida ma'lumot beriladi. Bu asardagi ayrim gelmintlar nomi (qovoqsimon qurt, mitti qurt) xrzir-gaça saqlanib qolgan.

Örta Osiyo, jumladan Özbekiston hayvonot dunyosini örganiş böyiça maxsus ilmiy tadqiqotlar 19-a.ning 2-yarmidan boşlandi. Rus olimi N.A. Seversov Orol dengizi, Ustyurt, Qi-zilqum, Sirdaryo, Pomir, Tyanşan hayvonlarini; A. P. Fedçenko Olay va Zarafşon vodiysi hayvonlarini örganadi. V. F. Oşanin «Turkiston yarim qattiq qanotlilari faunasi» asarida haşarotlarning 700 dan ortiq turi töğrisida ma'lumot bergan. Uning ta-şabbusi b-n 1876 y.da Toşkentda tabiat muzeyi oçiladi. 20-a. ning boşlarida olib borilgan zoologik tadqi-qotlar, asosan, mahalliy aholi örta-sida keng tarqalgan parazit va kasallik tarqatuvçi hayvonlarni örganiş, ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqiş b-n boğliq. Örta Osiyoning turli xududlariga bir qança ekspeditsiyalar uyuştirilib, bezgak çivini va riştaning biol.si batafsil örganil-di (L. M. Isayev, N. I. Xodukin). Bir qança hududlarda bezgakni tadqiq qiladigan st-yalar va Tropik kasalliklar in-ti (hoz. Tibbiyot parazitologiya in-ti) taşkil etildi. Bu tadbirlar tufayli 20-a. ning örtalariga kelib bezgak va rişta batamom tugatildi.

Özbekiston hayvonot dunyosini örganiş, ayniqsa, Turkiston davlat un-ti taşkil etilgandan söng jadallaşdi. Bu davrdagi zoologik tadqiqotlar hayvonlarning deyarli barça taksonomik guruxlarini öz içiga oladi. Untning zoologiya va gidrobiologiya kafedralarida tuproq hayvonlari (bir hujayralilar, nematodalar, yomğir çu-valçanglari), suv havzalari plankton tarkibi va haşarotlar örganildi (A. L. Brodskiy, Ye. S. Kiryanova, S. D. Muraveyskiy, N. A. Keyzer, V. F. Gur-viç, V. P. Nevskiy). Zoologik tadqiqotlar miqyosi Özbekistonning turli şaharlarida oliy öquv yurtlari va, ay-niqsa, Özbekiston FA Zoologiya ins-tituti taşkil qilinişi tufayli yanada kengaydi. 20-a.ning örtalari va 2-yarmidagi asosiy tadqiqotlardan tuproq bir hujayralilari (A. L. Brodskiy, V. F. Nikolyuk va b.), ösimlik nematodalari (A. Tölaganov , Ş. Xurra-mov, 3. Norboyev, O. Mavlonov va b.), yovvoyi va q.x. hayvonlari gelmintlari (M. Sultonov, I. Ergaşev, J. Azimov, T. Krbilov, N. Matjonov, Ş. Azimov, S. Dadayev va b.), örgimçaksimonlar (N. Ergaşev) va zararkunanda haşarotlarni (V. Yaxontov, S. Alimu-hamedov, R. Olimjonov, A. Muhammadiyev, A. Hamroyev, M. Ahmedov, G. Du-bovskiy, B. Allamurodov va b.) örganiş sohasida olib borilgan tadqiqotlar ayniqsa salmokli böldi. Parazit ikki qanotlilar va bir hujayralilarni örganiş va ularga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqiş böyiça ham keng miqyosda tadqiqot işlari olib borildi (E. Gan, M. Qodirova, A. Obidjonov, O. Davronov va b.). Özbekistonda gidrobiologik tadqiqotlar suv hav-zalarining biologik mahsuldorligini oşiriş, yangi tur hayvonlarni iqlimlaştiriş b-n boğliq böldi (A. L. Brodskiy, S. D. Muraveyskiy, N. Kayzer, G. Bulgakov, V. Gurviç, A. Muhammadiyev, F. Komilov, M. Abdullayev, I. Mirabdullayev, A. Omonov va b.). Özbekiston hududida umurtqali hayvonlar töğrisidagi ayrim ma'lumotlar 19-a.ning 1-yarmida paydo bölgan. Lekin ularni keng miqyosda örganiş faqat 20-a.ning boşlarida boşlandi. 20-a. ning örtalari va oxirida sut emizuvçilar (D. Kaşkarov, T. Zohidov, O. Mitropolskiy. I. Kolesnikov, Ya. Dovlatov), kuşlar (D. Kaşkarov, R. Meklenbursev, A. Sagitov, O. Bogdanov, S. Baqoyev, E. Şernazarov), sud-ralib yuruvçilar örganildi (T. Zohi-dov, O. Bogdanov), hayvonlar qazilma qoldiklari (B. Botirov va b.) tadqiq qilindi.

Sönggi yillarda 3. sohasidagi tadqiqotlarda ekologiya, biokimyo, biofizika b-n boğliq izlanişlarga keng örin berildi. 3. sohasidagi asosiy mu-ammolar hayvonot dunyosi biologik xilma-xilligini hamda endemik, noyob va soni kamayib ketayotgan turlarni saklab qoliş va köpaytiriş b-n boğ-liq. Özbekistonda 3. sohasidagi tad-qiqotlar Özbekiston FA Zoologiya, Çorvaçilik, Veterinariya, Q.x. ekinlarini himoya qiliş in-tlarida, de-yarli barça un-tlar, tibbiyot va pedagogika in-tlari kafedralarida olib boriladi.

Ad.: Zaxidov T. 3., Priroda i jivotniy mir Sredney Azii, tom 1—2, T. 1969— 71; Özbekiston Respublikasi biologik xilma-xilligini saqlaş rejasi va harakatlari dasturi, T., 1998; Bogdanov O. P., Red-

kiye jivotniye Uzbekistana: T.: 1992; Mavlonov O.:Xurramov Ş.: Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.

Jaloliddin Azimov, Elmurod Şernazarov, Oçil Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗООЛОГИЯ (зоо... ва ...логия) — ҳайвонлар тўғрисидаги фан, биологияннт бир соҳаси. 3. ҳайвонот оламининг хилма-хиллиги ва тарихий тараққиётини, ҳайвонларнинг тузилиши, ҳаёт кечириши, тарқалиши, ривожланиши, шунингдек, уларнинг яшаш муҳити б-н муносабатларини ўрганади. 3. кенг тармоқли комплекс фан бўлиб, бир қанча мустақил фанларни ўз ичига олади. Систематика турларнинг хилма-хиллиги, уларнинг ўзаро ўхшашлиги ёки бир-биридан фарқ қилувчи белгилари асосида ҳайвонларни системага солиш б-н шуғулланади. Ҳайвонларнинг ташқи тузилишини морфология, ички тузилишини анатомия ўрганади. Солиштирма ва эволюцион морфология турли систематик гурухларга мансуб бўлган ҳайвонларнинг тузилиши ва тарихий ривожланишини, эмбриология эмбрионал ривожланишини, этология хулқ-атворини текширади. Фи-логенетика ҳайвонот дунёсининг тарихий тараққиётини, палеозоология қад. геологик даврда яшаб қирилиб кетган ҳайвонларни, экология ҳайвонларнинг ташқи муҳит б-н ва ўзаро муносабатларини, физиология ҳайвонлар организми функциясини, биокимё ҳайвонлар организ-мининг кимёвий таркибини ўрганади.

Текшириш объектларига биноан ҳам 3. бир канча фанларга ажратилади. Мае, бир ҳужайралиларни протозоология, яъни протистология, паразит чу-валчангларни гельминтология, моллюскаларни малакалогия, қис-қичбақасимонларни карционоло-гия, ўргимчаксимонларни арахнология, каналарни акарология, ҳашаротларни энтомология, баликларни ихтиология, қушларни орнитология, сут эмизувчиларни териология ўрганади.

3. бошқа биол. фанлари ҳамда тиббиёт, ветеринария ва қ.х. б-н узвий боглик. З.нинг кўпгина бўлимлари эса паразитология, гидробиология, эпизоотология, эпидемиология каби комплекс фанлар таркибига киради. Одам ва ҳайвонларнинг паразитларини ўрганиш тиббиёт ва ветеринария паразитологи-яси учун муҳим аҳамиятга эга. Тупроқда яшовчи ҳайвонларни ўрганиш эса тупроқ ҳосил бўлиши жараёнларини тушуниб олиб, тупроқ унумдорлигини ошириш тадбирларини ишлаб чиқиш имконини беради. Эколого-зоологик тадқиқотлар чорвачилик, ипакчилик, балиқчилик каби қ.х. тармоқларини ривожлантириш, овланадиган ҳайвонлар сонини тартибга солиш, фойдали ҳайвонларни иқлимлаштириш ва кўпайтириш, шунингдек, қ.х. зараркунандаларига қарши курашни тўғри ташкил этишга ёрдам беради. Турли ҳайвонлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни, шунингдек, ҳайвонлар организмидаги биокимёвий ўзгаришларни тадқиқ этиш паразит ва зараркунанда ҳайвонларга қарши биологик кураш чораларини ишлаб чиқишда муҳим ўрин тутади. Зоологик тадқиқотларда тўпланган илмий маълумотлар органик оламнинг ривожланиши тўғрисидаги эволюцион таълимотни яратиш учун асос бўлиб хизмат қилган.

Ҳайвонлар ҳақидаги илк ёзма маълумотлар мил. ав. 5—4 а.га оид Миср, Хитой ва Юнон адабиётларида учрайди. З.ни ривожлантиришда Аристотель асарлари муҳим роль ўйнайди. У 452 тур ҳайвоннинг тузилиши, ҳаёт кечириши ва тарқалиши ҳақида маълумот берган. Қад. Рим табиатшуносларидан Гай Плиний (мил. 23—79 й.лар) ўзининг 37 китобдан иборат «Табиат тарихи» асарида ўша даврда маълум бўлган барча ҳайвонларни таърифлаб берган. Бошқа табииёт фанлари қатори З.нинг бундан кейинги ривожланиши Уйғониш давридан бошланади. Бу даврда Христофор Колумб, Марко Поло, Магеллан каби сайёхларнинг денгизлар оша саргузаштлари натижасида илгари но-маълум бўлган янги ҳайвон турлари кашф этилди. Айни шу даврда швейцариялик врач ва натуралист К. Геснернинг (1516—1565) 17 жилдли «Ҳайвонлар тарихи» энциклопедик асари пай-до бўлади.

З.нинг тараққиётида 17-а.да микроскопнинг кашф этилиши катта аҳами-ятга эга бўлди. Голланд олими А. Ле-венгук «Микроскоп ёрдамида очилган табиат сирлари» асари орқали микрос-копик ҳайвонот дунёсини очиб берди. Италиялик олим М. Мальпиги умурт-қали хайвонлар қон айланиш, айириш системаси ва терисининг тузилишини тушунтириб берди. 17-а. охири ва 18-а.нинг 1-ярмида Ж. Рей ва айниқса К. Линнейнинг ишлари туфайли ҳайвонот дунёсининг замонавий системасига за-мин яратилди. Айнан ўша даврдан 3. айрим мустақил тармокларга ажрала бошлади. К. Линней тур, уруғ (авлод), туркум, синф деб номланган систематик категорияларни умумлаб берди. Линней ҳайвонот дунёсини сут эмизувчилар, қушлар, судралиб юрувчилар (сувда ва қуруқликда яшовчилар б-н бирга), балиқлар, ҳашаротлар ва чу-валчанглар синфларига ажратади. У турни икки ном б-н аташ (бинар номенклатурщик таклиф этади. Француз Ж. Бюффон 3. соҳасидаги барча маълу-мотларни тўплаб, 36 жилдли «Табиат тарихи» асарини ёзади. Француз олими Ж. Кювье қад. ҳайвонларнинг казнима қолдиқларини ўрганади ва организ-мнинг бир бутунлиги, органларнинг ўзаро боғликлиги тўғрисидаги органлар корреляцияси таълимотини яратди. У фанга «тип» тушунчасини киритди ва ҳайвонот оламини умуртқалилар, юмшоқ танлилар, бўғимоёклилар, игнатерилилар типларига ҳамда 19 син-фга ажратади. 19-а.да биол.да тирик табиатнинг мураккаб формалари оддий формалардан келиб чиққанлигидаги эволюцион ғояларнинг ривожланишида Т. Шван ва М. Шлейден томонидан ҳужайра назариясининг илгари сури-лиши катта аҳамиятга эга бўлди. Турларнинг ўзгариши ва оддий формаларнинг келиб чиқишини биринчи бўлиб Ж. Б. Ламарк тушунтириб берди. У Линней систематикасини такомиллашти-риб, ҳайвонларни 14 синфга ажратади.

Органик дунё эволюцияси ҳақидаги материалистик таълимот асосчиси Ч. Дарвин З.нинг ривожланишига ҳам бе-восита ўз ҳиссасини қўшган, унинг «Бигль» кемасида саёҳатлари тўғрисидаги «Изланишлар кундалиги» (1839) асарида Жан. Америка ва унга яқин ороллардаги кемирувчилар, қушлар, калтакесаклар, тошбақалар ва б. ҳай-вонлар тўғрисида илк бор маълумот берилади. Айниқса, унинг бошчилигида тайёрланган «Зоология» асари, «Мўйловоёкли қисқичбақасимонлар» монографияси (1851—54) катта аҳамиятга эга бўлди. З.да эволюцион ғоялар фақат Ч. Дарвиннинг «Табиий танланиш йўли б-н турларнинг пайдо бўли-ши» асари нашр этилгандан сўнг тўла-тўкис ўз асосини топди. Олимнинг таъ-лимоти З.га қизиқишни янада кучай-тириб, бир қанча мамлакатларда 3. жамиятлари ташкил этилди. 1889 й.дан бошлаб зоологларнинг халқаро съезди, энтомологлар ва орнитологларнинг ха-лқаро конгресслари чақирила бошланди. Денгиз, океан ва қуруқлик ҳай-вонларини ўрганиш мақсадида жуда кўплаб экспедициялар ташкил этилади.

20-а.нинг 2-ярмидан бошлаб систематика соҳасидаги тадқиқотларда анъ-анавий усуллар б-н бир қаторда тобо-ра кўпроқ биокимёвий, серологик, ка-риологик, молекуляр ва генетик усуллар кенг тадбиқ қилина бошлади. Бу борада ДНК молекуласи структурасининг аникланиши (А. Н. Белозерский), тупроқ ҳосил бўлишида ҳайвонлар аҳамиятининг кўрсатиб берилиши (Гиляров), зараркунанда ҳашаротларга қар-ши курашнинг генетик усулига асос солиниши (А. С Серебровский) катта аҳамиятга эга бўлди.

Ўзбекистонда З.нинг ривожланиши Шарқнинг буюк алломалари номи б-н боғлиқ. Абу Райҳон Беруний 101 ҳай-вон ва улардан олинадиган доридар-монлар тўғрисида ёзиб қолдирган. Унинг «Ҳиндистон» асарида (1030) бу ўлка ҳайвонлари тўғрисида қизиқарли маълумотлар келтирилади. Абу Али ибн Сияонинг «Китоб аш-шифо» асарида одамда паразитлик қилувчи гельминтлар тўғрисида маълумот берилади. Бу асардаги айрим гельминтлар номи (қовоқсимон қурт, митти қурт) хрзир-гача сақланиб қолган.

Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистон ҳайвонот дунёсини ўрганиш бўйича махсус илмий тадқиқотлар 19-а.нинг 2-ярмидан бошланди. Рус олими Н.А. Северцов Орол денгизи, Устюрт, Қи-зилқум, Сирдарё, Помир, Тяньшан ҳайвонларини; А. П. Федченко Олай ва Зарафшон водийси ҳайвонларини ўрганади. В. Ф. Ошанин «Туркистон ярим қаттиқ қанотлилари фаунаси» асарида ҳашаротларнинг 700 дан ортиқ тури тўғрисида маълумот берган. Унинг та-шаббуси б-н 1876 й.да Тошкентда табиат музейи очилади. 20-а. нинг бошларида олиб борилган зоологик тадқи-қотлар, асосан, маҳаллий аҳоли ўрта-сида кенг тарқалган паразит ва касаллик тарқатувчи ҳайвонларни ўрганиш, уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш б-н боғлиқ. Ўрта Осиёнинг турли худудларига бир қанча экспедициялар уюштирилиб, безгак чивини ва риштанинг биол.си батафсил ўрганил-ди (Л. М. Исаев, Н. И. Ходукин). Бир қанча ҳудудларда безгакни тадқиқ қиладиган ст-ялар ва Тропик касалликлар ин-ти (ҳоз. Тиббиёт паразитология ин-ти) ташкил этилди. Бу тадбирлар туфайли 20-а. нинг ўрталарига келиб безгак ва ришта батамом тугатилди.

Ўзбекистон ҳайвонот дунёсини ўрганиш, айниқса, Туркистон давлат ун-ти ташкил этилгандан сўнг жадаллашди. Бу даврдаги зоологик тадқиқотлар ҳайвонларнинг деярли барча таксономик гурухларини ўз ичига олади. Унтнинг зоология ва гидробиология кафедраларида тупроқ ҳайвонлари (бир ҳужайралилар, нематодалар, ёмғир чу-валчанглари), сув ҳавзалари планктон таркиби ва ҳашаротлар ўрганилди (А. Л. Бродский, Е. С. Кирьянова, С. Д. Муравейский, Н. А. Кейзер, В. Ф. Гур-вич, В. П. Невский). Зоологик тадқиқотлар миқёси Ўзбекистоннинг турли шаҳарларида олий ўқув юртлари ва, ай-ниқса, Ўзбекистон ФА Зоология инс-титути ташкил қилиниши туфайли янада кенгайди. 20-а.нинг ўрталари ва 2-ярмидаги асосий тадқиқотлардан тупроқ бир ҳужайралилари (А. Л. Бродский, В. Ф. Николюк ва б.), ўсимлик нематодалари (А. Тўлаганов , Ш. Хурра-мов, 3. Норбоев, О. Мавлонов ва б.), ёввойи ва қ.х. ҳайвонлари гельминтлари (М. Султонов, И. Эргашев, Ж. Азимов, Т. Крбилов, Н. Матжонов, Ш. Азимов, С. Дадаев ва б.), ўргимчаксимонлар (Н. Эргашев) ва зараркунанда ҳашаротларни (В. Яхонтов, С. Алиму-ҳамедов, Р. Олимжонов, А. Муҳаммадиев, А. Ҳамроев, М. Аҳмедов, Г. Ду-бовский, Б. Алламуродов ва б.) ўрганиш соҳасида олиб борилган тадқиқотлар айниқса салмокли бўлди. Паразит икки қанотлилар ва бир ҳужайралиларни ўрганиш ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш бўйича ҳам кенг миқёсда тадқиқот ишлари олиб борилди (Э. Ган, М. Қодирова, А. Обиджонов, О. Давронов ва б.). Ўзбекистонда гидробиологик тадқиқотлар сув ҳав-заларининг биологик маҳсулдорлигини ошириш, янги тур ҳайвонларни иқлимлаштириш б-н боғлиқ бўлди (А. Л. Бродский, С. Д. Муравейский, Н. Кайзер, Г. Булгаков, В. Гурвич, А. Муҳаммадиев, F. Комилов, М. Абдуллаев, И. Мирабдуллаев, А. Омонов ва б.). Ўзбекистон ҳудудида умуртқали ҳайвонлар тўғрисидаги айрим маълумотлар 19-а.нинг 1-ярмида пайдо бўлган. Лекин уларни кенг миқёсда ўрганиш фақат 20-а.нинг бошларида бошланди. 20-а. нинг ўрталари ва охирида сут эмизувчилар (Д. Кашкаров, Т. Зоҳидов, О. Митропольский. И. Колесников, Я. Довлатов), кушлар (Д. Кашкаров, Р. Мекленбурцев, А. Сагитов, О. Богданов, С. Бақоев, Э. Шерназаров), суд-ралиб юрувчилар ўрганилди (Т. Зоҳи-дов, О. Богданов), ҳайвонлар қазилма қолдиклари (Б. Ботиров ва б.) тадқиқ қилинди.

Сўнгги йилларда 3. соҳасидаги тадқиқотларда экология, биокимё, биофизика б-н боғлиқ изланишларга кенг ўрин берилди. 3. соҳасидаги асосий му-аммолар ҳайвонот дунёси биологик хилма-хиллигини ҳамда эндемик, ноёб ва сони камайиб кетаётган турларни саклаб қолиш ва кўпайтириш б-н боғ-лиқ. Ўзбекистонда 3. соҳасидаги тад-қиқотлар Ўзбекистон ФА Зоология, Чорвачилик, Ветеринария, Қ.х. экинларини ҳимоя қилиш ин-тларида, де-ярли барча ун-тлар, тиббиёт ва педагогика ин-тлари кафедраларида олиб борилади.

Ад.: Захидов Т. 3., Природа и животный мир Средней Азии, том 1—2, Т. 1969— 71; Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигини сақлаш режаси ва ҳаракатлари дастури, Т., 1998; Богданов О. П., Ред-

кие животные Узбекистана: Т.: 1992; Мавлонов О.:Хуррамов Ш.: Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1998.

Жалолиддин Азимов, Элмурод Шерназаров, Очил Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.