Zootexniya

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com

Zootexniya (zoo... va yun. techne — san'at, mahorat) — q.x. hayvonlarini urçitiş, oziqlantiriş, saqlaş va ulardan maqsadga muvofiq foydalaniş haqidagi fan. Hayvonlarni par-varişlaş va ulardan foydalaniş böyiça tavsiyalar juda qadimda paydo bölgan. Odam hayvonlarni qölga örgatib, xonakilaştirgan va ulardan xöjalik ehtiyojlari uçun foydalana boşlagan davrdan boşlab 3. haqidagi sodda tasavvurlar şakllana boşladi. Bundan 2700 yil muqaddam yaratilgan «Avesto»ning Gotlar va Vendidat qismlarida yozilişiça, «insonning asosiy vazifasi çorva mollarini köpaytiriş va saklaşdan iboratdir». «3.» atamasini fanga 1848 y. fransuz olimi J. Bodeman kiritgan. 3. 18-a.ning 2-yarmidan fan sifatida şakllangan. Hoz. zamon 3. fani bir qator biologiya, kimyo, fizika, matematika va b. fanlar yutuklari va tadqiqot usullariga tayangan holda hayvonlarni urçitiş, oziklantiriş, boqiş usullarini takomillaştiriş asosida çorva-çilik mahsulotlari yetiştirişning eng tejamli texnologiyalarini işlab çiqadi. 3. agronomiya, veterinariya, q.x. işlab çiqarişni taşkil qiliş b-n uzviy boğliq.

3. 2 qismga: umumiy va xususiy Z.ga bölinadi: Umumiy 3. çorva mollarining qamma turi va zotlarini urçitiş, oziklantiriş, sakdaş, nasl-çilik işi, mahsuldor podalar hamda zotlar yaratiş, ulardan samarali foydalaniş asoslarini işlab çiqadi. Uning asosiy bölimlari: q.x. hayvonlarini urçitiş, oziqlantiriş va saklaş. Xususiy 3. çorvaçilikning ayrim tarmoqlari (qoramolçilik, qöyçilik, çöçqaçilik, yilqiçilik, parrandaçilik, quyonçilik, asalari-çilik, pillaçilik va b.)ni yuritiş texnologiyasi b-n şuğullanadi.

3. rivojiga 19-a. da fransuz olimlaridan K. Burjel, J.L. Byuffon, 20-a. ning 1-yarmida nemis olimi K. Kornaxer, şveysariyalik olim U. Dyurst, ingliz olimi J. Xammond, amerika-

lik olim S. Rayt, J. Laş, rus olimlaridan N. N. Çirvinskiy, P. N. Kuleşov, Ye. A. Bogdanov, M. F. Ivanov, M. I. Pridorogin va b. katta hissa qöşdilar.

Özbekistonda 3. muammolari 1910 y.dan boşlab örganila boşladi. 1932 y.da çorvaçilik tajriba st-yasi, 1939 y.da Özbekiston çorvaçilik i.t. in-ti taşkil etildi. Bu davrda V. I. Gromova, K. K. Sakovskiy, V. V. Zyuzkin, 3. I. Savitskaya, 3. S. Sokolova, T. F. Ta-vildarova, Ye. M. Yerşova, P. M. Puşka-rev, V. A. Şçekin, P. F. Kiyatkin va b.ning ilmiy izlanişlarida umumiy va xususiy 3. masalalari örganildi. 1950-y.larda respublikaning birinçi çorvador olimlari yetişib çiqdi (A. Raximov, I. Mavlonov, Y. Kurbonov va b.). 1960—90 y.larda Ş. Akmalxonov, U. Nosirov, professorlar E. Karçevs-kiy, I. Xidirov, 3. Törakulov, T. Ik-romov, M. Aşirovlar (krramolçilikning sut va göşt yönalişlarida 3. muammolari), M. Zokirov, R. Valiyev, S. Yusupov (qöyçilik), S. Azimov (parrandaçilik), P. Sobirov (urçitiş), K. Karibayev (oziklantiriş), U. Nasi-rillayev (ipakçilik) va b.ning naza-riy va amaliy masalalarga bağişlangan ilmiy tadqiqotlarida 3. muammolari öz aksini topdi. 3. böyiça ilmiy maktablar şakllanadi.

Özbekistonda 3. böyiça i.t. işlari Özbekiston çorvaçilik, qorakölçalik, ipakçilik i.t. in-tlarida olib boriladi. Toşkent davlat agrar un-ti va Samarqand q.x. in-tida 3. sohasi böyiça malakali mutaxassislar tayyor-lanadi. 3. yutuklari va ilğor tajribalar «Özbekiston qişloq xöjaligi» jur.da yoritiladi.

Ad.: Akmalxanov Ş., Biologiçeskiye i zootexniçeskiye osnovi vedeniya moloçnogo skota v Özbekistone, T., 1993; Nosirov U. Qoramolçilik, T., 2001; Karçevskiy E., Teoriya i praktika razvedeniya çerno-pestrogo skota v Özbekistone, T., 1994; Törakulov va b., Yilqiçilik, T., 1990; Zokirov M. va b., Qorakölçilik, T., 1983; Hamroqulov R., Karibayev K., Qişloq xöjaligi hayvonlarini oziklantiriş, T., 1999.

Ubaydulla Nosirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗООТЕХНИЯ (зоо... ва юн. techne — санъат, маҳорат) — қ.х. ҳайвонларини урчитиш, озиқлантириш, сақлаш ва улардан мақсадга мувофиқ фойдаланиш ҳақидаги фан. Ҳайвонларни пар-варишлаш ва улардан фойдаланиш бўйича тавсиялар жуда қадимда пайдо бўлган. Одам ҳайвонларни қўлга ўргатиб, хонакилаштирган ва улардан хўжалик эҳтиёжлари учун фойдалана бошлаган даврдан бошлаб 3. ҳақидаги содда тасаввурлар шакллана бошлади. Бундан 2700 йил муқаддам яратилган «Авесто»нинг Готлар ва Вендидат қисмларида ёзилишича, «инсоннинг асосий вазифаси чорва молларини кўпайтириш ва саклашдан иборатдир». «3.» атамасини фанга 1848 й. француз олими Ж. Бодеман киритган. 3. 18-а.нинг 2-ярмидан фан сифатида шаклланган. Ҳоз. замон 3. фани бир қатор биология, кимё, физика, математика ва б. фанлар ютуклари ва тадқиқот усулларига таянган ҳолда ҳайвонларни урчитиш, озиклантириш, боқиш усулларини такомиллаштириш асосида чорва-чилик маҳсулотлари етиштиришнинг энг тежамли технологияларини ишлаб чиқади. 3. агрономия, ветеринария, қ.х. ишлаб чиқаришни ташкил қилиш б-н узвий боғлиқ.

3. 2 қисмга: умумий ва хусусий З.га бўлинади: Умумий 3. чорва молларининг қамма тури ва зотларини урчитиш, озиклантириш, сакдаш, насл-чилик иши, маҳсулдор подалар ҳамда зотлар яратиш, улардан самарали фойдаланиш асосларини ишлаб чиқади. Унинг асосий бўлимлари: қ.х. ҳайвонларини урчитиш, озиқлантириш ва саклаш. Хусусий 3. чорвачиликнинг айрим тармоқлари (қорамолчилик, қўйчилик, чўчқачилик, йилқичилик, паррандачилик, қуёнчилик, асалари-чилик, пиллачилик ва б.)ни юритиш технологияси б-н шуғулланади.

3. ривожига 19-а. да француз олимларидан К. Буржел, Ж.Л. Бюффон, 20-а. нинг 1-ярмида немис олими К. Корнахер, швейцариялик олим У. Дюрст, инглиз олими Ж. Хаммонд, америка-

лик олим С. Райт, Ж. Лаш, рус олимларидан Н. Н. Чирвинский, П. Н. Кулешов, Е. А. Богданов, М. Ф. Иванов, М. И. Придорогин ва б. катта ҳисса қўшдилар.

Ўзбекистонда 3. муаммолари 1910 й.дан бошлаб ўрганила бошлади. 1932 й.да чорвачилик тажриба ст-яси, 1939 й.да Ўзбекистон чорвачилик и.т. ин-ти ташкил этилди. Бу даврда В. И. Громова, К. К. Саковский, В. В. Зюзкин, 3. И. Савицкая, 3. С. Соколова, Т. Ф. Та-вилдарова, Е. М. Ершова, П. М. Пушка-рев, В. А. Шчекин, П. Ф. Кияткин ва б.нинг илмий изланишларида умумий ва хусусий 3. масалалари ўрганилди. 1950-й.ларда республиканинг биринчи чорвадор олимлари етишиб чиқди (А. Рахимов, И. Мавлонов, Й. Курбонов ва б.). 1960—90 й.ларда Ш. Акмалхонов, У. Носиров, профессорлар Э. Карчевс-кий, И. Хидиров, 3. Тўракулов, Т. Ик-ромов, М. Ашировлар (кррамолчиликнинг сут ва гўшт йўналишларида 3. муаммолари), М. Зокиров, Р. Валиев, С. Юсупов (қўйчилик), С. Азимов (паррандачилик), П. Собиров (урчитиш), К. Карибаев (озиклантириш), У. Наси-риллаев (ипакчилик) ва б.нинг наза-рий ва амалий масалаларга бағишланган илмий тадқиқотларида 3. муаммолари ўз аксини топди. 3. бўйича илмий мактаблар шаклланади.

Ўзбекистонда 3. бўйича и.т. ишлари Ўзбекистон чорвачилик, қоракўлчалик, ипакчилик и.т. ин-тларида олиб борилади. Тошкент давлат аграр ун-ти ва Самарқанд қ.х. ин-тида 3. соҳаси бўйича малакали мутахассислар тайёр-ланади. 3. ютуклари ва илғор тажрибалар «Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги» жур.да ёритилади.

Ад.: Акмалханов Ш., Биологические и зоотехнические основы ведения молочного скота в Ўзбекистоне, Т., 1993; Носиров У. Қорамолчилик, Т., 2001; Карчевский Э., Теория и практика разведения черно-пестрого скота в Ўзбекистоне, Т., 1994; Тўракулов ва б., Йилқичилик, Т., 1990; Зокиров М. ва б., Қоракўлчилик, Т., 1983; Ҳамроқулов Р., Карибаев К., Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини озиклантириш, Т., 1999.

Убайдулла Носиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.