Zot
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Zot (çorvaçilikda) — kelib çiqişi (ajdodi) ma'lum, biologik va foydali xususiyatlari bir xil öxşaşlikda hamda avlodlariga öz belgilarini töliq ötkaza oladigan, muayyan tabiiy-iklim şaroitida yaratilgan hayvonlar guruhi. 3. faqat inson mexnati — izçil olib boriladigan naslçilik işlari b-n yaratiladi va Z.ning tako-millaşib borişida sun'iy tanlaş, turli tabiiy-iklim şaroitlari, çor-va mahsulotlariga bölgan ehtiyojlar, ijtimoiy-iqtisodiy omillar muhim örinda turadi. Z.lar yaratiliş uslubiga qarab ibtidoiy (dastlabki), ya'ni jaydari (mahalliy), oraliq (ötkinçi) va madaniy (zavod) Z.lariga bölinadi. Ibtidoiy Z.lar eng qad. hisoblanadi. Tarqaliş hududining çeklanligi, tabiiy yaşaş şaroitiga yaxşi moslaşganligi, jussasining kiçikligi, fi-ziologik keç yetiluvçanligi, mahsul-dorligining yuqori bölmasligi bu Z.larga xos xususiyatdir. Oraliq Z.lar mahalliy va zavod (madaniy) Z.lar oraliğidagi hayvonlar guruhi bölib, ular özining foydali xöjalik va muhim belgilarini muqim saqlab qola olmagan va jamiyatda tovar ayir-boşlaş davri rivojlanişi b-n mahsuldorlik körsatkiçlariga qöyilgan yuqori talablarga javob bera olmagan. Zavod Z.lari intensiv usulda xöjalik yuritiş, hayvonlarni yaxşi as-rab, parvarişlaş natijasida vujudga keltirilgan, ularga mansub hayvonlar yirik, tez yetiluvçan, sermahsul va muayyan maqsadlarda foydalanila-di (mas, qoramolçilikda göşt, sut yönalişidagi, yilqiçilikda salt miniladigan, oğir yuk tortadigan Z.lar).
Hoz. davrda jahonda q.x. hayvonlarining 3800 dan ortiq Z.lari, şu jum-ladan, qoramollarning 400 dan ortiq, qöylarning 250 ga, otlarning 150 ga yaqin, asalarining 400 dan köp va parrandalarning yuzlab Z.lari ma'lum.
Özbekistonning tabiiy iklim şaroitida xalq seleksiyasi yöli b-n qoramolning mahalliy zebusimon, qöylarning qoraköl, jaydari, otlarning qorabayir, parranda va asalarining mahalliy Z.lari yaratilgan bölsa, seleksioner olimlar va çorvadorlarning köp yillik izlanişlari natijasida Sirdaryo viloyatida qoramolning buşuyev zoti, Namangan viloyatida eçkining mayin jun beruvçi Z.i va tovuklarning kulangi (urişqoq da-kang) Z.i, ipak qurtining sermahsul Z.lari yaratildi.
Q.x. hayvonlari nusxalarini 3. deb tasdiqlaş uçun ma'lum bir yönaliş böyiça şakllantirilgan hayvonlar guruhi son va sifat körsatkiçlari böyiça 3. andozasi hamda tasdiqlanayotgan hayvonlar seleksiya yutuğining yangilikligi, farklaniş, öxşaşlik va barqarorlik mezonlariga mos kelişi kerak.
Har bir 3. tarkibida sifat tomonidan özaro farqlanadigan turli guruhlari va xillari böladi. 3. içida özaro farqlanadigan guruhlarning bölişi Z.ning biologik xususiyatlari, nayel va mahsuldorlik sifatlarini takomil-laştirişda katta imkoniyat yaratadi. 3. ning tarkibiy tuzilişini belgi-lovçi xususiyatlaridan biri, mas, qoramolçilikda buqalar tizimi va sigirlar oilasidir. Ular geneologik tizimlarga, ya'ni qarindoşlik guruhlarga ajratiladi. Birgina qoraköl 3. qöylarining içida önlab xillari va yuzlab tizimlari mavjud.
Mamlakatimiz çorvaçiligida qoramollarning buşuyev, qora-ola, qizil çöl, şvits, santa gertruda, qozoqi oqboş, aberdin angus Z.lari, qöylarning qoraköl, hisori, jaydari, Özbe-kiston göşt va yarim dağal jun beruvçi, otlarning mahalliy va qorabayir Z.lari, tuyalarning qozoqi, çöçqalarning yirik oq çöçqa 3., parrandalarning önlab Z.lari va asalarining ma-halliy, karpat, italyan va b. Z.lari urçitilmoqda, olimlar tomonidan yangi 3. xillari va Z.larni takomillaştiriş borasida ilmiy işlar olib borilmoqsa.
Ad.: Amirov A. Q., Popova V. M., Avizov A. G. Abduraşitov A. A. , Çorvaçilik, T., 1980; Nosirov U. N., Qoramolçilik, T., 2001.
Izatulla Eşmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗОТ (чорвачиликда) — келиб чиқиши (аждоди) маълум, биологик ва фойдали хусусиятлари бир хил ўхшашликда ҳамда авлодларига ўз белгиларини тўлиқ ўтказа оладиган, муайян табиий-иклим шароитида яратилган ҳайвонлар гуруҳи. 3. фақат инсон мехнати — изчил олиб бориладиган наслчилик ишлари б-н яратилади ва З.нинг тако-миллашиб боришида сунъий танлаш, турли табиий-иклим шароитлари, чор-ва маҳсулотларига бўлган эҳтиёжлар, ижтимоий-иқтисодий омиллар муҳим ўринда туради. З.лар яратилиш услубига қараб ибтидоий (дастлабки), яъни жайдари (маҳаллий), оралиқ (ўткинчи) ва маданий (завод) З.ларига бўлинади. Ибтидоий З.лар энг қад. ҳисобланади. Тарқалиш ҳудудининг чекланлиги, табиий яшаш шароитига яхши мослашганлиги, жуссасининг кичиклиги, фи-зиологик кеч етилувчанлиги, маҳсул-дорлигининг юқори бўлмаслиги бу З.ларга хос хусусиятдир. Оралиқ З.лар маҳаллий ва завод (маданий) З.лар оралиғидаги ҳайвонлар гуруҳи бўлиб, улар ўзининг фойдали хўжалик ва муҳим белгиларини муқим сақлаб қола олмаган ва жамиятда товар айир-бошлаш даври ривожланиши б-н маҳсулдорлик кўрсаткичларига қўйилган юқори талабларга жавоб бера олмаган. Завод З.лари интенсив усулда хўжалик юритиш, ҳайвонларни яхши ас-раб, парваришлаш натижасида вужудга келтирилган, уларга мансуб ҳайвонлар йирик, тез етилувчан, сермаҳсул ва муайян мақсадларда фойдаланила-ди (мас, қорамолчиликда гўшт, сут йўналишидаги, йилқичиликда салт миниладиган, оғир юк тортадиган З.лар).
Ҳоз. даврда жаҳонда қ.х. ҳайвонларининг 3800 дан ортиқ З.лари, шу жум-ладан, қорамолларнинг 400 дан ортиқ, қўйларнинг 250 га, отларнинг 150 га яқин, асаларининг 400 дан кўп ва паррандаларнинг юзлаб З.лари маълум.
Ўзбекистоннинг табиий иклим шароитида халқ селекцияси йўли б-н қорамолнинг маҳаллий зебусимон, қўйларнинг қоракўл, жайдари, отларнинг қорабайир, парранда ва асаларининг маҳаллий З.лари яратилган бўлса, селекционер олимлар ва чорвадорларнинг кўп йиллик изланишлари натижасида Сирдарё вилоятида қорамолнинг бушуев зоти, Наманган вилоятида эчкининг майин жун берувчи З.и ва товукларнинг куланги (уришқоқ да-канг) З.и, ипак қуртининг сермаҳсул З.лари яратилди.
Қ.х. ҳайвонлари нусхаларини 3. деб тасдиқлаш учун маълум бир йўналиш бўйича шакллантирилган ҳайвонлар гуруҳи сон ва сифат кўрсаткичлари бўйича 3. андозаси ҳамда тасдиқланаётган ҳайвонлар селекция ютуғининг янгиликлиги, фаркланиш, ўхшашлик ва барқарорлик мезонларига мос келиши керак.
Ҳар бир 3. таркибида сифат томонидан ўзаро фарқланадиган турли гуруҳлари ва хиллари бўлади. 3. ичида ўзаро фарқланадиган гуруҳларнинг бўлиши З.нинг биологик хусусиятлари, наел ва маҳсулдорлик сифатларини такомил-лаштиришда катта имконият яратади. 3. нинг таркибий тузилишини белги-ловчи хусусиятларидан бири, мас, қорамолчиликда буқалар тизими ва сигирлар оиласидир. Улар генеологик тизимларга, яъни қариндошлик гуруҳларга ажратилади. Биргина қоракўл 3. қўйларининг ичида ўнлаб хиллари ва юзлаб тизимлари мавжуд.
Мамлакатимиз чорвачилигида қорамолларнинг бушуев, қора-ола, қизил чўл, швиц, санта гертруда, қозоқи оқбош, абердин ангус З.лари, қўйларнинг қоракўл, ҳисори, жайдари, Ўзбе-кистон гўшт ва ярим дағал жун берувчи, отларнинг маҳаллий ва қорабайир З.лари, туяларнинг қозоқи, чўчқаларнинг йирик оқ чўчқа 3., паррандаларнинг ўнлаб З.лари ва асаларининг ма-ҳаллий, карпат, итальян ва б. З.лари урчитилмоқда, олимлар томонидан янги 3. хиллари ва З.ларни такомиллаштириш борасида илмий ишлар олиб борилмоқца.
Ад.: Амиров А. Қ., Попова В. М., Авизов А. Г. Абдурашитов А. А. , Чорвачилик, Т., 1980; Носиров У. Н., Қорамолчилик, Т., 2001.
Изатулла Эшматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.