Zotiljam

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com

Zotiljam ZOTILJAM, pnevmoniya — öpka yalliğlanişi, öpkaning infeksion kasalligi, mustakil kasallik yoki boş-qa kasalliklarning asorati qisoblanadi. Z.ni turli bakteriyalar (pnevmokokk, streptokokk, stafilokokklar) va viruslar qözğatadi. Kasallikning yuzaga kelişi va rivojlanişiga odamning qattiq sovuq qotişi, jismoniy va ruhiy öta toliqişi, organizmning içki zaharlanişi — intoksikatsiya hamda organizmning kasallikka qarşi kuraşiş qobiliyatini susaytiruvçi boşqa omillar sabab böladi, na-tijada yuqori nafas yöllariga mik-roblar ötkir va surunkali, joyiga qarab çegaralangan sohalardagi yoki pnevmoniya (öpkaning butun bir böla-gi zararlanadi) va öçokli bronxopnevmoniya farq qilinadi.

Krupoz pnevmoniyani pnevmo-kokklar qözğatadi. Mikroblardan taşqari organizmni kasallikka moyil qilib qöyuvçi ba'zi omillar (mas, şamollaş) ham ta'sir etgandagina 3. paydo böladi. Şuning uçun krupoz pnevmoniya qişda köproq uçraydi. Içkilikka mukkasidan ketgan kişilar (alkogoliklar) Z.ga köproq moyil böladi. Krupoz pnevmoniya, odatda, tösatdan boşlanadi: t-ra birdan 39,5— 40° gaça kötariladi, bemor qattiq qal-tiraydi, tez-tez yötaladi, biqini, kökragi oğriydi, nafas olganda, yötalganda va aksa urganida oğriq (sançiq) kuçayadi. Sababi şuki, öpkaning yalliğlangan bölagini qoplagan plevra ham yalliğlangan bölişi mumkin. Bemor tez-tez,, yuza nafas oladi (halloslaydi), lunji qizaradi. Labi, burun kataklarining atrofiga uçuq to-şadi, ötkir yurak-tomir yetişmovçi-ligi kuzatiladi, bemorning aqvoli oğirlaşadi. Gödaklarda, ayniqsa, nim-jon, çala tuğilgan, raxit, anemiya, gipotrofiya b-n oğrigan bolalarda 3. juda oğir keçişi, agar öz vaqtida tib-biy yordam körsatilmasa, köpinça nohuş holatlarga sabab bölişi mumkin.

Sulfanilamid preparatlari va antibiotiklar kaşf etilgunça 3. (ayniqsa bolalar va keksalarda) oğir ötib, köpinça ölimga olib kelar edi. Zamo-naviy davolaş usullari qöllanila boşlagaç, kasallik uzoqqa çözilmay bemor tez tuzaladigan böldi. Z.dan öliş deyarli hamişa vraçga keç murojaat qilişda öz vaqtida töğri davolan-maslik oqibati xisoblanadi.

Davosi. Kasallik zöriqib ketgan bölsa, bemor kasalxonada davolanadi. Bemorni töğri parvariş qilişning, şuningdek, antibiotiklardan töğri foydalanişning ahamiyati katta. Salqin, toza havo uyquni va nafas olişni yaxşilaydi, şuning uçun bemor yotgan xonani tez-tez şamollatib turiş muhim. Içimlik (çoy, meva suvi), suyuq ovqat (şörva, ilitilgan tuxum, şirguruç, sut, sariyoğ, qatiq, kefir, kisel va h.k.) tez-tez berib turiladi. Bemor terlaganda quruq soçiq, araq yoki teng baravar suv qöşilgan odekolon b-n artiladi. Içi yurişişiga, siydigi kelişiga qarab turiş zarur. Yurak-tomir sistemasi yaxşi işlamaganda uning faoliyatini kuçaytiruvçi dorilar buyuriladi, kisloroddan nafas oldiriladi va h.k. Orqaga gorçiçnik qöyiladi, yurak-tomir faoliyatini yaxşilovçi (mas, korglyukon, strofantin) va balğam köçiruvçi dorilar tavsiya etiladi va b. Harsillaş paydo bölsa, bemorning boşini balandroq qilib yotqizib qöyiş kerak. Bemor gi-giyenik rejimga rioya qilişi, oçiq havoda sayr etişi, davo gimnastikasi b-n şuğullanişi lozim. Kasallikning oldini oliş, asosan, organizmning umumiy holatini yaxşilaşga (çini-qiş, badan tarbiya va b.), yomon odatlar (çekiş, spirtli içimliklar içiş)ni tark etişga, infeksiya manbalarini yöqotişga va turmuş şaroitini yaxşilaşga qaratilmoği lozim.

Ad.: Şamsiyev A. M., Ostriye destruktivniye pnevmonii u detey, T., 1966; Ubaydullayev A. M., Ginzburg V. S, Klinikada öpka funksiyasini tekşiriş, T., 1991.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЗОТИЛЖАМ, пневмония — ўпка яллиғланиши, ўпканинг инфекцион касаллиги, мустакил касаллик ёки бош-қа касалликларнинг асорати қисобланади. З.ни турли бактериялар (пневмококк, стрептококк, стафилококклар) ва вируслар қўзғатади. Касалликнинг юзага келиши ва ривожланишига одамнинг қаттиқ совуқ қотиши, жисмоний ва руҳий ўта толиқиши, организмнинг ички заҳарланиши — интоксикация ҳамда организмнинг касалликка қарши курашиш қобилиятини сусайтирувчи бошқа омиллар сабаб бўлади, на-тижада юқори нафас йўлларига мик-роблар ўткир ва сурункали, жойига қараб чегараланган соҳалардаги ёки пневмония (ўпканинг бутун бир бўла-ги зарарланади) ва ўчокли бронхопневмония фарқ қилинади.

Крупоз пневмонияни пневмо-кокклар қўзғатади. Микроблардан ташқари организмни касалликка мойил қилиб қўювчи баъзи омиллар (мас, шамоллаш) ҳам таъсир этгандагина 3. пайдо бўлади. Шунинг учун крупоз пневмония қишда кўпроқ учрайди. Ичкиликка муккасидан кетган кишилар (алкоголиклар) З.га кўпроқ мойил бўлади. Крупоз пневмония, одатда, тўсатдан бошланади: т-ра бирдан 39,5— 40° гача кўтарилади, бемор қаттиқ қал-тирайди, тез-тез йўталади, биқини, кўкраги оғрийди, нафас олганда, йўталганда ва акса урганида оғриқ (санчиқ) кучаяди. Сабаби шуки, ўпканинг яллиғланган бўлагини қоплаган плевра ҳам яллиғланган бўлиши мумкин. Бемор тез-тез,, юза нафас олади (ҳаллослайди), лунжи қизаради. Лаби, бурун катакларининг атрофига учуқ то-шади, ўткир юрак-томир етишмовчи-лиги кузатилади, беморнинг ақволи оғирлашади. Гўдакларда, айниқса, ним-жон, чала туғилган, рахит, анемия, гипотрофия б-н оғриган болаларда 3. жуда оғир кечиши, агар ўз вақтида тиб-бий ёрдам кўрсатилмаса, кўпинча ноҳуш ҳолатларга сабаб бўлиши мумкин.

Сульфаниламид препаратлари ва антибиотиклар кашф этилгунча 3. (айниқса болалар ва кексаларда) оғир ўтиб, кўпинча ўлимга олиб келар эди. Замо-навий даволаш усуллари қўлланила бошлагач, касаллик узоққа чўзилмай бемор тез тузаладиган бўлди. З.дан ўлиш деярли ҳамиша врачга кеч мурожаат қилишда ўз вақтида тўғри даволан-маслик оқибати хисобланади.

Давоси. Касаллик зўриқиб кетган бўлса, бемор касалхонада даволанади. Беморни тўғри парвариш қилишнинг, шунингдек, антибиотиклардан тўғри фойдаланишнинг аҳамияти катта. Салқин, тоза ҳаво уйқуни ва нафас олишни яхшилайди, шунинг учун бемор ётган хонани тез-тез шамоллатиб туриш муҳим. Ичимлик (чой, мева суви), суюқ овқат (шўрва, илитилган тухум, ширгуруч, сут, сариёғ, қатиқ, кефир, кисель ва ҳ.к.) тез-тез бериб турилади. Бемор терлаганда қуруқ сочиқ, арақ ёки тенг баравар сув қўшилган одеколон б-н артилади. Ичи юришишига, сийдиги келишига қараб туриш зарур. Юрак-томир системаси яхши ишламаганда унинг фаолиятини кучайтирувчи дорилар буюрилади, кислороддан нафас олдирилади ва ҳ.к. Орқага горчичник қўйилади, юрак-томир фаолиятини яхшиловчи (мас, корглюкон, строфантин) ва балғам кўчирувчи дорилар тавсия этилади ва б. Ҳарсиллаш пайдо бўлса, беморнинг бошини баландроқ қилиб ётқизиб қўйиш керак. Бемор ги-гиеник режимга риоя қилиши, очиқ ҳавода сайр этиши, даво гимнастикаси б-н шуғулланиши лозим. Касалликнинг олдини олиш, асосан, организмнинг умумий ҳолатини яхшилашга (чини-қиш, бадан тарбия ва б.), ёмон одатлар (чекиш, спиртли ичимликлар ичиш)ни тарк этишга, инфекция манбаларини йўқотишга ва турмуш шароитини яхшилашга қаратилмоғи лозим.

Ад.: Шамсиев А. М., Острые деструктивные пневмонии у детей, Т., 1966; Убайдуллаев А. М., Гинзбург В. С, Клиникада ўпка функциясини текшириш, Т., 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.