Zuluklar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 147-b. — ziyouz.com
Zuluklar (Hirudinea) — halqali çu-valçanglar tipining sinfi. Tanasining uz. bir neça sm dan 15 sm gaça, ba'zan undan ham uzunroq. Tanasi orqa va qorin tomondan yassilaşgan, ba'zan silindrsimon, 33 ta taşqi hal-qadan iborat. 3. tanasining taşki hal-qalari soni içki halqalari soniga teng bölmaydi, odatda, har bir içki halqaga 3—5 ta taşqi (ikkilamçi) halqa töğri keladi. 400 ga yaqin turi çuçuk suv havzalari va dengizlarda tar-qalgan. Köpçilik 3. ning 2 sörğiçi bölib, ulardan biri tanasining ol-dingi, ikkinçisi keyingi qismida joylaşgan. Oğiz teşigi sörğiç yoki Xartum b-n öralgan. 3. yirtqiç (xartumli 3.) yoki parazit (jağli 3.) hayot keçiradi. Yirtqiç 3. mayda umurtqasiz hayvonlar b-n oziklanadi, parazit 3. turli umurtqali hayvonlar va odam qonini söradi. Jağli 3. içagining yon tomonidagi juda keng xaltalariga köp qon sörib oladi. 3. sölagi tarkibidagi girudin qonni ivitmaydi. 3. terisi orqali nafas oladi. Ayiriş sistema-si — metanefridiylar. Jağli 3. ning qon aylaniş sistemasi kon tomirlari devori epiteliysi bölmasligi b-n boşqa halqali çuvalçanglardan farq qiladi, qon tomiri tana böşliği qol-diğidan hosil böladi. 3. germafrodit, uruğlangan tuxumlarini pilla içiga qöyadi. Liçinkasi pilla içida özga-rişsiz rivojlanadi. 2 kenja sinf: qad. (Archihirudinea) va haqiqiy 3. (Euhiru-dinea) ga bölinadi. Haqiqiy 3. xartumli (Rhynchobdellida) va jağli 3. (Gna-tobdellida) turkumlariga bölinadi. Tibbiyot 3. (Hiruda medicinalis) dan tromb hosil bölişi b-n boğliq qon tomirlari kasalliklari (gipertoniya, sklerozning boşlanğiç davrlari, insult va b.) ni davolaşda foydalaniladi. Tibbiyot 3. maxsus z-dlarda köpaytiriladi. Ayrim 3. baliklarga jiddiy zarar yetkazadi. Örta Osiyo suv xavzalarida çiğanokli 3.(Glossiphoniacomplanata), soxta ot 3. (Haemopis sanguisida), turkiston 3. i (Limnatus turkistanica) uçraydi. Seylon va Zond arxipelagi tropik örmonlarida quruklikda yaşov-çi 3.(Haemodipsaceylomca) odam va sut emizuvçilar qonini söradi.
Ad.: Mavlonov O., Xurramov Ş., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗУЛУКЛАР (Hirudinea) — ҳалқали чу-валчанглар типининг синфи. Танасининг уз. бир неча см дан 15 см гача, баъзан ундан ҳам узунроқ. Танаси орқа ва қорин томондан яссилашган, баъзан цилиндрсимон, 33 та ташқи ҳал-қадан иборат. 3. танасининг ташки ҳал-қалари сони ички ҳалқалари сонига тенг бўлмайди, одатда, ҳар бир ички ҳалқага 3—5 та ташқи (иккиламчи) ҳалқа тўғри келади. 400 га яқин тури чучук сув ҳавзалари ва денгизларда тар-қалган. Кўпчилик 3. нинг 2 сўрғичи бўлиб, улардан бири танасининг ол-динги, иккинчиси кейинги қисмида жойлашган. Оғиз тешиги сўрғич ёки Хартум б-н ўралган. 3. йиртқич (хартумли 3.) ёки паразит (жағли 3.) ҳаёт кечиради. Йиртқич 3. майда умуртқасиз ҳайвонлар б-н озикланади, паразит 3. турли умуртқали ҳайвонлар ва одам қонини сўради. Жағли 3. ичагининг ён томонидаги жуда кенг халталарига кўп қон сўриб олади. 3. сўлаги таркибидаги гирудин қонни ивитмайди. 3. териси орқали нафас олади. Айириш система-си — метанефридийлар. Жағли 3. нинг қон айланиш системаси кон томирлари девори эпителийси бўлмаслиги б-н бошқа ҳалқали чувалчанглардан фарқ қилади, қон томири тана бўшлиғи қол-диғидан ҳосил бўлади. 3. гермафродит, уруғланган тухумларини пилла ичига қўяди. Личинкаси пилла ичида ўзга-ришсиз ривожланади. 2 кенжа синф: қад. (Archihirudinea) ва ҳақиқий 3. (Euhiru-dinea) га бўлинади. Ҳақиқий 3. хартумли (Rhynchobdellida) ва жағли 3. (Gna-tobdellida) туркумларига бўлинади. Тиббиёт 3. (Hiruda medicinalis) дан тромб ҳосил бўлиши б-н боғлиқ қон томирлари касалликлари (гипертония, склерознинг бошланғич даврлари, инсульт ва б.) ни даволашда фойдаланилади. Тиббиёт 3. махсус з-дларда кўпайтирилади. Айрим 3. баликларга жиддий зарар етказади. Ўрта Осиё сув хавзаларида чиғанокли 3.(Glossiphoniacomplanata), сохта от 3. (Haemopis sanguisida), туркистон 3. и (Limnatus turkistanica) учрайди. Цейлон ва Зонд архипелаги тропик ўрмонларида қурукликда яшов-чи 3.(Haemodipsaceylomca) одам ва сут эмизувчилар қонини сўради.
Ад.: Мавлонов О., Хуррамов Ш., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.