Adan
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Adan (arabça: عدن) — Yamandagi port şahri, Adan muhofazasining ma'muriy markazi. U Arabiston yarim orolining janubida, Adan körfazi sohilida joylaşgan.
Tarixi
13Şahar qadimda Adana yoki Asana nomi bilan ma'lum bölgan. Inglizça Vikipediyada uni yunonlar Arabia Emporion («arab savdo porti») deb atagani, milodiy 1-asrdan oldin esa Eudaemon nomi bilan tilga olingani aytiladi. Şahar Himyar, Sosoniylar va boşqa davlatlar hukmronligi ostida bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada uning uzoq vaqt Arabiston yarim orolining «birinçi bozori» bölgani, Marko Polo va boşqa örta asr sayyohlari uning boyligi haqida yozgani ta'kidlanadi.
1513-yilda Alfonsu di Albukerki boşçiligidagi portugallar Adanni egallay olmadi. 1538-yilda şaharni Usmonlilar bosib oldi. Keyinçalik Lahaj sultonligi tarkibiga kirdi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1838-yilga kelib şaharda 600 nafar kambağal aholi qolgan edi.
1839-yilda inglizlar Adanni egalladi. 1839–1967-yillarda u Buyuk Britaniya nazoratida bölib, Yaqin Şarqdagi harbiy-dengiz bazasi vazifasini ötagan. 1869-yilda Suvayş kanali oçilgaç, şaharning port sifatidagi ahamiyati keskin oşdi. 1870-yilda Yamandagi birinçi xalqaro telegraf stansiyasi şu yerda oçildi.
1967-yildan 1990-yilgaça Adan Janubiy Yaman poytaxti bölgan. Yaman birlaşgaç poytaxt maqomini yöqotdi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2014-yildan boşlab Adan Yamanning xalqaro tan olingan hukumatining haqiqiy (muvaqqat) poytaxti hisoblanadi. Rus tilidagi Vikipediyada şahar 2015-yil martida hutiylar nazoratiga ötgani, şu yilning iyulida esa Prezident Hodiga sodiq kuçlar qöliga qaytgani yoziladi.
Geografiyasi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Adan Bobulmandab böğozidan taxminan 170 km şarqda joylaşgan va Qizil dengiz bilan Arabiston dengizi örtasidagi eşik vazifasini bajaradi. Şahar katta tabiiy bandargohning şarqiy tomonini örab turadi. Uning tarkibiga Kraytar, Ma'alla, Tavohi, Xurmaksar kabi hududlar kiradi. Kiçik Adan bandargohning ğarbiy yarim orolida joylaşgan.
Aholisi
13Manbalardagi aholi soni bir-biridan farq qiladi. Özbekça Vikipediyada (ÖzME, 2000) aholisi 320 mingdan ortiq deb körsatilgan. Rusça Vikipediyada 2008-yil uçun 800 ming kişi, inglizça Vikipediyada esa 1 194 160 kişi (taxminiy baho) keltirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Adan Yamanning eng yirik şaharlaridan biri.
Iqtisodiyoti
13Adan — Yamandagi eng yirik dengiz porti va tranzit portdir. U dunyoning gavjum dengiz yöllaridan birida joylaşgan. Şaharda xalqaro aeroport bor, kemalar ta'mirlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, neftni qayta işlaş sanoati, töqimaçilik va baliqni qayta işlaş korxonalari ham rivojlangan. Kiçik Adanda neftni qayta işlaş zavodi va tanker porti qurilgan; inglizça Vikipediyaga köra, ularni British Petroleum işga tuşirgan va 1978-yilda Janubiy Yaman hukumatiga topşirgan.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Rusça Vikipediyada quyidagi joylar tilga olinadi: Adan suv omborlari (Cisterns), Sira qal'asi, Adan minorasi, Lahaj sultonligi saroyi (Milliy muzey), Adan harbiy muzeyi, Artyur Rembo uyi, 1839-yilda qurilgan Sent-Entoni çerkovi, 1852-yilda qurilgan Sent-Jozef çerkovi va Al-Aydarus masjidi. Fransuz şoiri Artyur Rembo 1880-yildan 1891-yil martigaça (tanaffuslar bilan) Adanda yaşagan. 1954-yilda şaharga qiroliça Yelizaveta II taşrif buyurgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Adan // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/650 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAdan. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/650
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/650
Raqamlarda
Aholi soni · 2025-yil
1,2 mln kişi
+127,5 %2005-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q131694wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q805wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.