Affiks

Affiks (lotinça «affixus» — biriktirilgan) — sözning özakka qöşilib, yangi söz yoki sözning yangi grammatik şaklini hosil qiladigan qismi; morfemaning bir turi. ÖzME uni özakka qarama-qarşi qöyiladigan, söz yasaliş yoki grammatik ma'no ifodalaşga xizmat qiladigan morfema deb ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, affiks formant yoki formativ deb ham ataladi.12

Affikslar bajaradigan vazifasiga qarab ikki asosiy turga bölinadi. Söz yasovçi affikslar sözga yangi leksik ma'no qöşib, yangi söz hosil qiladi. Şakl yasovçi (Inglizça Vikipediyada — fleksion) affikslar esa sözning ma'nosini özgartirmay, uning grammatik şaklini — masalan, birlikni köplikka yoki hozirgi zamonni ötgan zamonga — özgartiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, barça affikslar ta'rifiga köra boğli morfemalardir: ular mustaqil söz sifatida qöllanmaydi, faqat boşqa morfemaga qöşilgan holda uçraydi.

Affikslar özakka nisbatan qayerda joylaşişiga qarab ham farqlanadi:

• Prefiks (old qöşimça) — özakdan oldin keladi.
• Infiks — özak içiga kiritiladi. Rusça Vikipediyaga köra, infikslar Yevropa tillarida kam uçraydi, ammo Kalimantan va Filippin tillarida keng tarqalgan.
• Suffiks (qöşimça) — özakdan keyin keladi.
• Interfiks — qöşma sözdagi ikki özakni bir-biriga boğlaydi.
• Sirkumfiks (konfiks) — bir qismi özakdan oldin, ikkinçi qismi özakdan keyin keladi; masalan, nemis tilidagi «gemaçt» sözida.
• Transfiks — uzuq özak içiga joylaşadigan uzuq affiks; masalan, malta tilida uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, prefiks va suffiks birgalikda «adfiks» deb ham ataladi va bu atama infiksga qarama-qarşi qöyiladi. Bulardan taşqari, özakning tovuşini özgartiradigan simulfiks (inglizça «mouse — mice») va urğu kabi ustki xususiyatni özgartiradigan suprafiks ham ajratiladi.

ÖzME'ga köra, özbek tilida affikslar köpinça özakdan keyin keladi: masalan, «iş-çi», «olma-zor» sözlarida. Ba'zan esa ular özakdan oldin ham qöşiladi: «no-töğri», «be-iş».