Aglomeratsiya

Aglomeratsiya, aholi punktlari aglomeratsiyasi — bir-biriga yaqin joylaşgan şahar va qişloqlarning xöjalik, mehnat, madaniy-maişiy va dam oliş aloqalari orqali yagona tizimga birlaşgan ixçam hududiy guruhi. ÖzME uni aholining guruh bölib joylaşişidagi eng rivojlangan şakllardan biri deb hisoblaydi. Bunday guruhlar odatda yirik şahar atrofida aholining töplanişi natijasida vujudga keladi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar aglomeratsiyalarining paydo bölişi urbanizatsiyaning bosqiçlaridan biridir.1

Aglomeratsiyalar markazlari soniga qarab ikki xil böladi. Monotsentrik aglomeratsiya bitta yirik yadro-şahar atrofida şakllanadi; rusça Vikipediya bunga Tokio, Nyu-York va Moskva atrofidagi hududlarni misol keltiradi. Politsentrik aglomeratsiyada esa bir neça teng kuçli şahar yonma-yon rivojlanadi — bunga Germaniyadagi Rur havzasi şaharlari misol böla oladi. ÖzME ham aglomeratsiyalarni aynan şu ikki turga ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra, aglomeratsiya tarkibidagi şaharlar ba'zan qisman tutaşib ketadi va murakkab, köp tarkibli, doimo özgarib turuvçi tizimni hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, aglomeratsiyaga aholi yaşaydigan hududlarning bir-biriga yaqinligi va atrofdagi aholining işlaş uçun har kuni markaziy şaharga qatnaşi xos. Rusça Vikipediya hududlarni bitta aglomeratsiyaga qöşişda odatda qöllanadigan mezonlarni sanab ötadi: ziç qurilgan joylarning yadro-şaharga uzilişsiz tutaşib ketişi, qurilgan yerlarning qişloq xöjaligi yerlari va örmonlardan köpligi, şuningdek atrofdagi mehnatga layoqatli aholining kamida 10–15 foizi markazda işlaşi. Bunda mavjud ma'muriy çegaralar hisobga olinmaydi.

Aholi punktlarining bir-biriga yaqinligi «aglomeratsiya samarasi» deb ataladigan iqtisodiy foyda ham beradi: korxonalar va xizmatlar bir joyda töplangani uçun xarajatlar kamayadi. Boşqa tomondan, bunday tizimlarda transport, suv ta'minoti va uy-joy qurilişi kabi masalalarni butun hudud uçun birgalikda rejalaştiriş zarurati tuğiladi.

Urbanizatsiya kuçaygan sari aglomeratsiyalar soni dunyo böyiça ortib bormoqda. ÖzME 1999-yilgi ma'lumotlarga tayanib, Özbekistonda ikkita yirik aglomeratsiya — Toşkent va Farğona–Marğilon aglomeratsiyalari borligini qayd etadi. Uning ma'lumotiga köra, Toşkent aglomeratsiyasi aholisining 60 foizi şaharlarda va 40 foizi qişloqlarda, Farğona–Marğilon aglomeratsiyasida esa aholi şahar va qişloq örtasida teng taqsimlangan holda yaşagan.