Agressiya

Agressiya (lotinça aggressio — «hujum qiliş»), tajovuz — xalqaro huquqda bir davlat yoki davlatlar guruhining boşqa davlat yoxud xalqning suvereniteti, hududiy yaxlitligi va siyosiy mustaqilligiga qarşi BMT Nizomiga zid ravişda kuç işlatişi. ÖzME'ga köra, tajovuzning eng xavfli şakli qurolli kuç qöllaşdir: bir davlatning boşqasiga qurolli hujumi tinçlik va xalqlar xavfsizligiga qarşi oğir xalqaro jinoyat sanaladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, BMT Boş Assambleyasi ta'rifida tajovuzni heç qanday siyosiy, iqtisodiy, harbiy yoki boşqa sabab bilan oqlab bölmasligi ta'kidlanadi. Tuşunçaning majburiy belgisi — birinçilik, ya'ni qurolli kuçni birinçi bölib işlatiş. Hujumga uçragan davlatning özini himoya qiliş uçun qilgan harakatlari, şuningdek tinçlikni tiklaş maqsadida BMT Nizomiga muvofiq ötkaziladigan jamoaviy çoralar tajovuz hisoblanmaydi. Harbiy tajovuzni taqiqlaş xalqaro huquqning şartsiz normalaridan biridir.

Tajovuzning rasmiy ta'rifi BMT Boş Assambleyasining 29-sessiyasida, 1974-yil 14-dekabrda qabul qilingan 3314-sonli «Agressiyani belgilaş töğrisida»gi rezolyutsiyada berilgan. ÖzME'ga köra, bu hujjat yakdillik bilan ma'qullangan.

Rusça Vikipediyaga köra, tajovuz harakatlari bevosita va bilvosita turlarga ajratiladi. Bevosita tajovuzga boşqa davlat hududiga qurolli kuçlar bilan bostirib kiriş yoki hujum qiliş, hatto vaqtinçalik bölsa ham harbiy işğol, boşqa davlat hududini zörlik bilan qöşib oliş, uni bombardimon qiliş, portlari yoki qirğoqlarini qamal qiliş, boşqa davlatning quruqlik, dengiz yoki havo kuçlariga hujum kiradi. Bilvosita tajovuz — davlat nomidan qurolli guruhlar, nodavlat tuzilmalar yoki yollanma askarlarni boşqa davlatga qarşi jönatiş, agar ularning harakatlari bevosita hujum darajasida bölsa. Öz hududini boşqa davlatga uçinçi davlatga hujum qiliş uçun berib qöyiş ham tajovuzda şeriklik sanaladi. ÖzME bilvosita tajovuzdan taşqari iqtisodiy va ğoyaviy tajovuz tuşunçalari ham mavjudligini qayd etadi.

Uzoq vaqt davomida uruş boşlaş har bir davlatning ajralmas huquqi deb qaralgan; bu qaraş faqat 20-asrda özgara boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, tajovuz tuşunçasi böyiça kelişuvga erişiş qiyin keçgan: ayrim davlatlar uni faqat harbiy bosqin bilan çeklaşni, boşqalari esa aralaşuvning turli şakllarini ham qamrab olişni yoqlagan. Tajovuzkor davlat BMT Xalqaro sudi oldida javob berişi, aybi isbotlansa, noqonuniy harakatlarni töxtatişi va zararni qoplaşi şart. Tajovuzni uyuştirgan şaxslar Xalqaro jinoyat sudi orqali şaxsan jinoiy javobgarlikka tortilişi mumkin.