Amman

Amman — Iordaniyaning poytaxti va eng yirik şahri. Qadimda Rabbat-Ammon, yunonlar va rimliklar davrida Filadelfiya deb atalgan.

Şahar bir neça ming yil oldin taşkil etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Ammandagi aholi punkti miloddan avvalgi 8-ming yillikka, hozirgi şahar çekkasidagi Ayn-Gazal neolit yodgorligiga borib taqalişi aytilgan; yodgorlik taxminan miloddan avvalgi 7000-yilda gullab-yaşnagan. Miloddan avvalgi 13-asrda şahar Ammon şohligining poytaxti bölib, Rabbat-Amman deb atalgan. Keyinçalik hudud ossuriyaliklar, forslar va yunonlar qöliga ötgan. Misr hukmdori Ptolemey II şaharni öz laqabi «Filadelfos» («birodarlarça mehribon») şarafiga Filadelfiya deb qayta nomlagan.

Miloddan avvalgi 218-yilda, Törtinçi Suriya uruşi paytida, Filadelfiya Ptolemey Misrining tayanç qal'asi bölgan. Antiox III şaharni qamal qilib, yer osti suv yöli buzilgaç, himoyaçilarni taslim bölişga majbur qilgan. Miloddan avvalgi 217-yilda Rafiya jangidan keyin şahar Ptolemey IV Filopator nazoratiga qaytgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 63-yilda şahar Rim himoyasidagi Dekapolis ittifoqiga kirgan; milodiy 106-yilda Nabatiylar podşoligi qöşib olingaç, Arabiston Petreyi viloyati tarkibiga ötgan. Özbekça Vikipediyada esa şahar 106-yilda Nabatiylar saltanati tarkibiga kirgani va Rim nazorati ostida Dekapolisga qöşilgani yoziladi. 326-yilda xristianlik Vizantiyaning asosiy diniga aylanib, Filadelfiya yeparxiya qarorgohi bölgan; çerkovlardan biri şahar qal'asida joylaşgan.

7-asrda şahar arablar tomonidan zabt etilib, Amman nomini olgan; manbalarda bu Raşidun xalifaligi davri deb körsatilgan, özbekça Vikipediya esa nomning özgarişini Ğasoniylar davriga boğlaydi. 7–9-asrlarda şahar Arab xalifaligi tarkibida bölgan. Zilzila va tabiiy ofatlar tufayli vayron bölib, 1887-yilgaça kiçik şaharça va xarobalar uyumi bölib qolgan. Usmonli sultoni Damaşq va Madinani Amman orqali boğlovçi Hijoz temiryölini qurişga qaror qilgaç, vaziyat özgargan. Şahar 1516–1918-yillarda Usmonlilar tarkibida bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şahar 15-asrdan 1878-yilgaça asosan huvillab qolgan, 1878-yilda çerkeslar joylaştirilgan. 1921-yilda Transiordaniya amirligi poytaxti, 1946-yildan mustaqil Hoşimiylar podşoligining poytaxti bölgan.

Şahar Ölik dengizdan 35 km şimoli-şarqda, Örta yer dengizidan 110 km şarqda va Quddusdan 65 km şarqda joylaşgan. Özbekça Vikipediyada u mamlakatning şimoli-ğarbida, Zarqa vodiysida deb körsatilgan. Şahar yetti tepalikda joylaşgan; ular Iordaniya bayroğidagi yetti qirrali yulduz bilan boğlanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozir şahar 19 dan ortiq tepalikni qamrab oladi.

Iqlimi Örta Yer dengiziga yaqin, lekin kontinentalroq; dengiz sathidan balandligi 773 m. Yoğingarçilik qişda tuşadi, qor va sovuq tez-tez uçraydi, kuçli tumanlar keng tarqalgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, aholisi 1998-yilda 1,6 mln. kişi bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada 2026-yil uçun beş million kişi körsatilgan.

Amman muhim sanoat markazi. Bu yerda oziq-ovqat, sement, neftni qayta işlaş, töqimaçilik va tamaki sanoati korxonalari töplangan; özbekça Vikipediya könçilikni ham qayd etadi. Şahar transport yöllari tuguni, xalqaro aeroporti bor. Turizm rivojlangan. Arab Bankning boş ofisi Amman yaqinida joylaşgan.

Şaharda Iordaniya arxeologiya muzeyi, xalq muzeyi, folklor muzeyi, Iordaniya universitetining arxeologiya va antropologiya muzeylari, Markaziy bankning numizmatika muzeyi hamda Qirollik motor muzeyi bor. Qadimiy yodgorliklardan Qal'a toği (Jebel Qal'a) va 6000 tomoşabinga möljallangan Rim teatri saqlangan. Özbekça Vikipediyaga köra, arablar davrida qurilgan qal'a, 19-asrda bunyod etilgan saroylar va Al-Husayn masjidi (1924) ham saqlanib qolgan. Şahardan 60 km uzoqlikda mintaqadagi dastlabki islomiy binolardan biri — Qasr Harana joylaşgan.