Anizotropiya

Anizotropiya (yunonça «anisos» — teng bölmagan va «tropos» — yönaliş) — modda yoki muhit fizik xossalarining turli yönaliş va kesimlarda turliça bölişi. Rusça Vikipediyaga köra, bu xossalar qatoriga elastiklik, elektr va issiqlik ötkazuvçanlik, nur sindiriş körsatkiçi, tovuş va yoruğlik tezligi kiradi. Anizotropiyaning aksi — izotropiya, ya'ni xossalarning barça yönalişlarda bir xil bölişi. Rusça Vikipediyaga köra, bir muhit ayrim xossalari böyiça izotrop, boşqalari böyiça anizotrop bölişi mumkin.12

ÖzME'ga köra, anizotropiya, ayniqsa, kristallarga xos: ularning qattiqligi, issiqlik, optik, magnit va elektr xossalari yönalişga boğliq. Rusça Vikipediya buning sababini tuşuntiradi: kristall panjarada atom, molekula yoki ionlar tartibli joylaşgani uçun ular orasidagi masofa va özaro ta'sir kuçlari turli yönalişlarda farq qiladi. Anizotropiya eng aniq tarzda monokristallarda namoyon böladi; polikristallarda esa mayda kristallçalar tartibsiz joylaşgani sababli butun jism miqyosida u sezilmasligi ham mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, köp kristallar optik anizotropiyaga ega va nurni ikki marta sindiradi; bunday muhitda yoruğlik tarqalişini kristall optikasi örganadi. ÖzME qayd etişiça, anizotropiya minerallarning optik xususiyatlarini örganişda muhim ahamiyatga ega.

ÖzME misol tariqasida disten, andaluzit va grafit kabi minerallarni keltiradi: ularning qattiqligi böylama yönalişda bir xil, köndalang yönalişda esa boşqaça. Bir tomonlama bosim ta'sirida dastlabki tuzilişi özgarib, turli kesimlarda turliça tuziliş hosil qilgan va minerallari ma'lum tartibda joylaşgan toğ jinslari anizotrop toğ jinslari deb ataladi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, tabiiy anizotropiya köplab biologik materiallarga, masalan, yoğoçqa xos: yoğoçni tolasi böylab yoriş köndalangiga qaraganda ançagina oson. Suyuq kristallar oddiy suyuqlik kabi oquvçan bölsa-da, molekulalari ma'lum tartibda joylaşgani uçun anizotrop xossalarga ega. Rusça Vikipediyaga köra, anizotropiya taşqi ta'sir — mexanik deformatsiya, elektr yoki magnit maydon natijasida ham paydo bölişi mumkin va ba'zan bu ta'sir yöqolgandan keyin ham qisman saqlanib qoladi. Anizotropiyaning xususiy holi — ortotropiya, ya'ni xossalarning özaro perpendikulyar yönalişlarda farq qilişi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu tuşunça boşqa sohalarda ham qöllanadi: seysmologiyada seysmik tölqinlar tezligining yönalişga boğliqligi, kosmologiyada esa koinot fon nurlanişidagi anizotropiya örganiladi.