Bamako

Bamako — Mali poytaxti, Ğarbiy Afrikada, Niger daryosi böyida joylaşgan şahar. Inglizça Vikipediyaga köra, 2022-yilda aholisi 4 227 569 kişi bölgan.

Şahar hududida paleolit davridan boşlab aholi yaşagani ma'lum. Inglizça Vikipediyaga köra, Bamako kafusi taxminan 1650-yilda Niare oilasi tomonidan asos solingan va Segu imperiyasiga qaram bölgan. Rus tilidagi Vikipediyada şahar paydo bölişi 17-asrga oid deb körsatiladi. Şotland sayyohi Mungo Park 1806-yilda Bamakoga kelgan va aholisini taxminan 6000 kişi deb baholagan.

Fransiya qöşinlari şaharni 1882-yilda bosib olgan (özbekça Vikipediya). Inglizça Vikipediyaga köra, fransuz qömondoni Borgnis-Debord 1883-yil 1-fevralda bu yerda qal'a qurdirgan; rus tilidagi Vikipediyada 1882-yilda Fransiya protektorati örnatilib, qal'a qurilgani aytiladi. 1904-yilda Kayes bilan, 1923-yilda Dakar bilan temir yöl qurilgan. 1908-yilda Bamako Fransiya Sudanining poytaxti deb e'lon qilingan (inglizça Vikipediya); özbekça Vikipediyada uning ma'muriy markaz bölgani 1920–1958-yillar deb körsatilgan. Mali 1960-yilda mustaqillikka erişgan.

1991-yil 22-martda Bamakoda ommaviy namoyiş kuç bilan bostirilgan, halok bölganlar soni 300 gaça baholangan; tört kundan keyin harbiy töntariş Moussa Traorening hukmronligiga çek qöygan. 2015-yil 20-noyabrda Radisson Blu mehmonxonasida garovga oliş sodir bölgan, 21 kişi halok bölgan. 2024-yil 17-sentabrda harbiy maktab va aeroportga hujum qilingan, kamida 77 kişi halok bölgan.

Şahar Niger daryosi qirğoqlarida, mamlakatning janubi-ğarbida joylaşgan va Koulikoro viloyati bilan öralgan. Hudud nisbatan tekis, faqat şimolda söngan vulqon qoldiği bölgan qirlik bor; prezident saroyi va asosiy kasalxona şu yerda. Daryoning ikki qirğoği uçta köprik bilan boğlangan: birinçisi 1960-yilda, ikkinçisi 1992-yilda, uçinçisi 2011-yilda qurilgan.

Iqlimi tropik savanna (Köppen Aw), yil davomida juda issiq. Eng issiq oylar mart–may, eng salqin oylar noyabr–fevral. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, yillik yoğin 880 mm, asosan may–oktyabrda yoğadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, aholi soni 1884-yilda 2,5 ming, 1908-yilda 8 ming, 1945-yilda 37 ming, 1960-yilda taxminan 100 ming kişi bölgan; 2009-yilda 1 809 106 kişi. Inglizça Vikipediyada 1960-yildagi aholi taxminan 160 ming deb berilgan. Şaharga iş izlab kelayotgan qişloq aholisi oqimi ekologiya, kanalizatsiya, yöl gavjumligi va içimlik suvi bilan boğliq muammolarni keltirib çiqargan. Şaharda turli etnik guruhlar yaşaydi.

Şahar ma'muriy jihatdan alohida poytaxt okrugi bölib, kommunalarga bölinadi: inglizça Vikipediyada olti kommuna (keyinroq esa yetti kommuna) deb körsatilgan; rus tilidagi Vikipediyada olti kommuna.

Bamako mamlakatning asosiy sanoat markazi hisoblanadi. Sanoatining asosini yengil va oziq-ovqat sanoati (göşt, ösimlik moyi, mineral suvlar) taşkil etadi; elektr stansiyasi va metallsozlik korxonalari bor. Töquvçilik, fil suyagi va yoğoçdan buyumlar yasaş kabi hunarmandçilik rivojlangan. Niger daryosida tijorat baliqçiligi mavjud. Şahar muhim transport yöllari tuguni; Bamako-Senu xalqaro aeroporti şahardan 15 km uzoqlikda, 1974-yilda oçilgan.

Şaharda Mali Milliy muzeyi, Milliy hayvonot boği, Bamako Boş masjidi va Milliy kutubxona bor. Bamako universiteti, maktablar, kollejlar va ilmiy tadqiqot institutlari faoliyat yuritadi. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar atrofida 14-asrda qurilgan masjid mavjud.