Bolasoğun

Bolasoğun (Balasagun) — Çu vodiysida, hozirgi Qirğiziston hududida joylaşgan örta asrlardagi yirik şahar. U qoraxoniylar davlatining poytaxti bölgan, uning xarobalari Töqmoq şahri yaqinida saqlanib qolgan.

Özbekça manbaga köra, şahar 7–14-asrlarda mavjud bölgan va qadimgi Yettisuv viloyatining markazi hisoblangan. Rus tilidagi maqolada u yozma manbalarda 10-asrdan eslanişi, ba'zi ma'lumotlarga köra esa 8-asrdan ma'lum bölgan, turkiy manbalarda Beklik, soğd manbalarida Semekne deb atalgan şahar bilan tenglaştirilişi kerakligi aytiladi. Ingliz tilidagi maqolada şahar 9-asrda qoraxoniylar tomonidan asos solingan va Suyabni siqib çiqarib, Çu vodiysining asosiy siyosiy va iqtisodiy markaziga aylangan deyiladi. Juvayniy keltirgan rivoyatga köra, şaharga uyğur xoqoni Boku-xon asos solgan.

Şahar qoraxoniylar davlati taşkil topgandan qoraxitoylar istilosigaça (taxminan 1130-yil) boş poytaxt yoki qoraxoniylarning uç poytaxtidan biri bölgan. Özbekça maqolada u 12-asr 2-yarmidan qoraxitoylar davlati poytaxti bölgani ham qayd etilgan. Ingliz tilidagi maqolada qoraxitoylar uni 1134-yilda egallagani yoziladi; rus tilidagi maqolada esa 1210-yilda qoraxitoy qöşini şaharni ikkinçi marta qamal qilib, talagani aytiladi. 1218-yilda Çingizxon qöşini şaharni jangsiz egalladi. Möğullar unga Göbaliq („yaxşi şahar“) nomini bergan. Şahar özining oldingi holiga qayta olmadi: oxirgi marta şahar sifatida 1312-yilda tilga olingan. Özbekça manbada u 14-asrdagi özaro uruşlar natijasida vayron bölgani yoziladi; rus tilidagi maqolada esa 1338–1339-yillardagi vabo epidemiyasi yakuniy halokat sababi bölgan deb hisoblanişi aytiladi.

Şahar Göbaliq, ba'zan Közbaliq, Qöz uluş, Xosun ordu (Kuçli Örda) nomlari bilan ham atalgan. Mahmud Qaşğariy Bolasoğunni Köz Ulus yoki Köz Orda şaharlari bilan tenglaştirgan. Arab geografi al-Maqdisiyga köra, Bolasoğun Isfijob (hozirgi Sayram qişloği) şahriga böysungan.

Özbekça maqolaga köra, xarobalar Töqmoq şahridan 12 km janubi-ğarbda (Çu vodiysida) joylaşgan. Ingliz tilidagi maqolada joy Bişkek bilan Issiqköl oraliğidagi Çu vodiysida, Töqmoqdan 12 km janubi-şarqda deb körsatiladi. Rus tilidagi maqolada şahar Çu daryosi böyida, Töqmoq yaqinida bölgani, boşqa ma'lumotlarga köra esa Janubiy Qozoğiston hududida bölgani aytiladi. Qozoq manbalarida qadimiy Bolasoğun xarobalari sifatida Qozoğistonning Jambil viloyati Şu tumanidagi Oqtepa şahar xarobasi körsatiladi; qozoq tarixçisi Muhamedjan Tinişpayev esa şahar Qirğizistonning hozirgi Çu viloyatida joylaşgan deb hisoblagan.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, 14-asrdan boşlab Bolasoğun xarobalarga boy qişloq bölib qolgan.

Ingliz tilidagi maqolada şaharda nestorian xristianlarning talaygina aholisi bölgani, bir qabriston 14-asrda ham foydalanilgani qayd etilgan. Şahar çekkasida 7–8-asrlarga oid budda ibodatxonasi qoldiqlari topilgan (A. N. Bernştam qazişmalari).

Mahmud ibn Valining „Bahr ul-asror“ asariga köra, 12-asrda Bolasoğunda 40 ta jome va 200 ta kiçik masjid, 20 ta xonaqoh bölgan. Şaharda taxminan 1015-yilda (ingliz tilidagi maqolada — 11-asrda) „Qutadğu bilig“ muallifi şoir Yusuf Xos Hojib (Yusuf Balasağuniy) tuğilgan deb hisoblanadi.

Burana majmuasi qadimiy şaharning ğarbiy çekkasida, Töqmoq çekkasida, hozirgi Balasagun qişloğidan 6 km narida joylaşgan. Unda Burana minorasi va toş petrogliflar maydoni — Kurgan stelalari bor. Minora 11-asrda şahar xarobalari ustida qurilgan, balandligi 24 m (dastlab 46 m dan oşgan); zilzilalar tufayli şikastlangan va hozirgi körinişi 1970-yillardagi ta'mirlaş natijasidir. Rus tilidagi maqolada Tinişpayev Burana minorasini Bolasoğun me'morçiligining bir qismi deb hisoblagani aytiladi. Şahar xarobalari 2014-yilda „Ipak yöli: Çan'an–Tyanşan yölagi tarmoği“ obyekti tarkibida YuNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan. Rus tilidagi maqolaga köra, Bolasoğun örta asr turk xaritalarida dunyo markazi sifatida körsatilgan.