Bukittinggi

Bukittinggi (minangkabauça: Bukiktinggi, sobiq göllandça nomi — Fort de Kock) — Indoneziyaning Ğarbiy Sumatra provinsiyasidagi şahar. U provinsiyadagi uçinçi yirik şahar bölib, alohida ma'muriy birlik — munitsipalitet hisoblanadi.

Şahar beşta qişloqdan va ular asosida vujudga kelgan bozordan kelib çiqqan. 1825-yilda Padri uruşi davrida göllandlar bu yerda harbiy istehkom qurgan. Istehkom kapitan Bauer tomonidan Jirek tepaligida barpo etilgan va Niderlandiya Hindistonining öşa paytdagi general-gubernator örinbosari Hendrik Merkus de Kok nomi bilan Fort de Kock deb atalgan.

1833–1841-yillarda Anai dovoni orqali ğarbiy qirğoqqa boradigan birinçi yöl qurilgan. 1856-yilda şaharda Sumatradagi birinçi öqituvçilar tayyorlaş maktabi (Kweekschool) oçilgan. 1891–1894-yillarda Payakumbuh va Padang bilan boğlovçi temir yöl qurilgan.

Ikkinçi jahon uruşida Sumatrani yapon qöşinlari egallagan. 1943-yil aprelda Singapurdan şaharga yaponlarning 25-armiyasi ştabi köçirilgan va u 1945-yil avgustdagi taslim bölişgaça şu yerda bölgan. Indoneziya milliy inqilobi davomida 1947-yilda islomiy qurolli guruhlarning respublika hukumatiga qarşi muvaffaqiyatsiz töntariş urinişi bölgan. Göllandlar 1948-yil 22-dekabrda şaharni bombardimon qilib, bosib olgan. Material 1ga köra, 1948-yil dekabrdan 1949-yil iyulgaça şahar Indoneziyaning vaqtinçalik poytaxti bölgan; Material 2da u Indoneziya Respublikasi Favqulodda hukumati (PDRI) davrida poytaxt bölgani aytiladi. Şahar 1949-yilda rasman Bukittinggi deb qayta nomlangan, 1949-yil dekabrda göllandlar suverenitetni tan olgaç, respublika amaldorlariga topşirilgan. 1950–1957-yillarda u Ğarbiy Sumatra, Riau va Jambini öz içiga olgan Markaziy Sumatra provinsiyasining markazi bölgan. 1958-yil fevralda qözğolonçilar bu yerda PRRI hukumatini e'lon qilgan, ammo hukumat qöşinlari şaharni şu yilning may oyigaça qaytarib olgan.

Şahar Sumatra orolining ğarbida, Minangkabau toğliklarida, Singgalang (faol emas) va Marapi (faol) vulqonlari yaqinida joylaşgan. Dengiz sathidan balandligi Material 1da 918 m, Material 2da 930 m deb berilgan. Havo salqin, harorat 16,1–24,9 °C oraliğida. Şahar Agam regentligi bilan töla öralgan enklav bölib, 1998-yilgaça şu regentlikning markazi bölgan. Padangdan masofa Material 1da taxminan 65 km (şimolda), Material 2da avtomobil yöli böyiça 90 km deb körsatilgan. Maydoni Material 1da 25,24 km², Material 2da 24,84 km². Şahar uçta tuman (kecamatan) va 24 şahar mahallasiga (kelurahan) bölinadi. Ğarbda, taxminan 20 km masofada Maninjau köli joylaşgan.

2010-yilgi röyxatga köra aholi 111 312 kişi, 2020-yilda 121 028 kişi bölgan; 2025-yil örtalaridagi rasmiy baho — 125 920 kişi (62 809 erkak va 63 111 ayol). Aholining asosiy qismini minangkabaular taşkil etadi; xitoylar, yavaliklar, tamillar va batak xalqi vakillari ham bor.

Şahar Ğarbiy Sumatradagi yetakçi turistik şaharlardan biri. U arzon töqimaçilik va kiyim-keçak mahsulotlari bilan ham maşhur xarid joyi, ayniqsa Malayziyadan kelgan xaridorlar uçun. Şahar içida «Mersi» va «IKABE» jamoat transporti hamda sayyohlar orasida maşhur ot aravalari — bendi qatnaydi. Eng yaqin aeroport Padangda joylaşgan.

• Jam Gadang — 1926-yilda göllandlar qurgan katta soat minorasi, şahar ramzi.
• Ngarai Sianok (Sianok kanyoni).
• Lubang Jepang — Ikkinçi jahon uruşida yaponlar qurgan yerosti bunker va tunnellar tarmoği.
• Pasar Atas va Pasar Aur Kuning — an'anaviy bozorlar.
• Taman Bundo Kanduang boği — Minangkabau madaniyati muzeyi vazifasini bajaruvçi Rumah Gadang nusxasi va hayvonot boği bor; Fort de Kock tepaligi boğ bilan Limpapeh piyodalar köprigi orqali tutaşgan.
• Mohammad Hatta tuğilgan uy muzeyi.
• Janjang Koto Gadang — Taman Panorama bilan Koto Gadang qişloğini boğlovçi zinapoya.

Yaqin joylarda Maninjau va Tarusan köllari, Kamang va Tarang ğorlari bor. Material 1ga köra, Maninjau köli bilan şahar örtasida Iniak Janun ğori joylaşgan.

Şahar Mohammad Hatta va Assaatning tuğilgan joyi. Janubi-ğarbdagi Koto Gadang qişloğidan Sutan Sjahrir, Agus Salim, Rohana Kudus, Emil Salim kabi davlat arboblari va olimlar çiqqan. Şahar Malayziyaning Seremban şahri bilan qardoş.