Çamorro

Çamorro — Mariana orollarining tub aholisi bölgan çamorro xalqining tili, xususan Guamda (Mikroneziya) tarqalgan. U avstroneziya tillari oilasiga kiradi.

Çamorro avstroneziya oilasiga mansub. Rus Vikipediyasiga köra, u izolyat bölib, ehtimol şarqiy malay-polineziya kiçik oilasiga ttegişli yoki unga eng yaqin, biroq boşqa tillar bilan qarindoşligi isbotlanmagan. Ingliz Vikipediyasiga köra, qöşnilarining aksariyatidan farqli ravişda u mikroneziya yoki polineziya tillariga kiritilmaydi va palau tili kabi malay-polineziya oilasining mustaqil tarmoğini taşkil etişi mumkin.

Ispan mustamlakaçiligi davrida çamorro tiliga ispan tilidan köp söz özlaşgan. Şu sababli til kreol yoki aralaş til degan taxminlar paydo bölgan. Donald Topping ispança özlaşmalar tilşunoslik jihatidan yuzaki bölib, ular çamorro tovuş tizimiga moslaştirilgan va grammatikaga deyarli ta'sir qilmagan, deb yozadi. Rafael Rodríguez-Ponga esa zamonaviy çamorroni «aralaş til» deb hisoblaydi va luğatning taxminan 50 foizi ispan tilidan ekanini taxmin qiladi. Rus manbasi bu farazlarni asoslanmagan deb baholaydi, çunki til avstroneziya tillariga xos xususiyatlarga ega.

Tilning uçta lahjasi bor: Guam, Rota va boşqa Şimoliy Mariana orollari lahjalari (rus manbasida Guam, Saypan va Rota). Rota lahjasi fonologik jihatdan ajralib turadi, umuman lahjalar orasidagi farq katta emas.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça. Rus Vikipediyasi 2015-yil ma'lumotiga köra Guamda 30 300, jami 64 300 kişi deb körsatadi. Ingliz Vikipediyasida taxminan 58 000 kişi: Guamda taxminan 25 800, Şimoliy Mariana orollari va boşqa joylarda taxminan 32 200 kişi aytilgan.

Til yöqoliş xavfi ostida. Mustamlakaçilik, 1922-yilda AQSh hukumatining maktab va iş joylarida çamorro tilini taqiqlaşi, Yaponiyaning uruş davridagi siyosati va uruşdan keyingi inglizça ta'lim tilning qöllanişini kamaytirdi. 2000-yilgi AQSh aholi röyxatiga köra, Guamdagi çamorrolarning 20 foizdan kamroği tilni erkin biladi, aksariyati 55 yoşdan oşgan. Şimoliy Mariana orollarida yoşlar tilni yaxşi biladi, ammo bolalari bilan inglizça gaplaşişni afzal köradi.

Tilni jonlantiriş uçun Guamda 2013-yilda 31–45-sonli qonun bilan çamorro tili va madaniyatini öqitiş 7–10-sinflarga kengaytirilgan, immersiya maktablari (masalan, Huråo Guåhan Academy), mobil ilova, internet videolar va televideniye dasturlari qöllanmoqda.

Ingliz Vikipediyasiga köra, c, j, q, v, w, x va z harflari faqat atoqli otlarda işlatiladi. Özlaşmalarda ba'zi harf birikmalari bitta fonemani bildiradi: masalan, «ci+unli» va «ti+unli» [ʃ] deb öqiladi (hustisia — «adolat», Concepcion familiyasi). y harfi odatda [dz]ga yaqin talaffuz qilinadi.

Mariana orollari uç yuz yildan ortiq taşqi nazorat ostida bölgan: Ispaniya mustamlakasi (1668-yildan), keyin Guam AQShga (1898), Şimoliy orollar Germaniyaga qaraşli bölgan. Rodríguez-Ponga fikriça, 17-asrdan 20-asr boşigaça davom etgan jarayonda qadimgi çamorrodan (paleo-çamorro) zamonaviy çamorroga (neo-çamorro) ötilgan va grammatika, fonologiya hamda luğat tubdan özgargan.

Tilda 24 fonema bor: 18 undoş va 6 unli. Söz tartibi asosan fel–ega–töldiruvçi (VSO), lekin u moslaşuvçan; Guamda buni moslaşuvçan deb hisoblaşadi, Şimoliy Marianada esa yöq. Çamorro agglyutinativ, predikat boşda keladigan, boş sözni belgilovçi til; kelişuv tizimi boy, fe'lda wh-kelişuv ham uçraydi.

Deyarli har bir ötimli fel passiv va antipassiv şakllarni hosil qiladi; bu fe'llar ötimsiz böladi. Ega kontekstdan anglaşilsa, tuşirib qoldirilişi mumkin (nol olmoş). Boğlovçi «na» aniqlovçi va aniqlanmişni boğlaydi: dikiki’ na påtgun — «kiçkina bola». Ispança özlaşmalar ham avstroneziya usulida qöllanadi: bola — bumobola «töp öynayapti».